Xem biểu diễn võ cổ truyền là xem một nghệ thuật trình diễn có quy tắc riêng: người diễn không đấu với ai mà trình bày một bài đã thuộc lòng, và cái hay nằm ở độ chuẩn, độ đều, thần thái và sự ăn khớp với tiếng trống, chứ không ở chỗ ai thắng ai. Hiểu điều này, bạn sẽ xem một tiết mục ở hội làng hay ở liên hoan với con mắt khác hẳn.
Bài này dành cho người đi xem, không dành cho người tập. Bài không giải thích kỹ thuật đòn thế, mà giúp bạn đọc một chương trình biểu diễn gồm những phần nào, nhận ra cái hay của một tiết mục, nghe tiếng trống, hiểu không khí của một liên hoan nhiều lò, và giữ phép lịch sự của khán giả.
Biểu diễn võ khác thi đấu võ thế nào
Thi đấu võ có đối thủ, có luật, có trọng tài và có người thắng. Biểu diễn võ không có những thứ đó. Người biểu diễn trình bày một bài quyền, một bài binh khí hay một đoạn song luyện đã được dàn dựng sẵn, và khán giả thưởng thức như thưởng thức một tiết mục múa hay một lớp diễn sân khấu.
Ở các hội thi biểu diễn, có thể có giám khảo chấm điểm, nhưng tiêu chí là độ chính xác, độ đẹp và tinh thần của bài chứ không phải khả năng hạ đối thủ. Ở hội làng và liên hoan, phần lớn tiết mục không chấm điểm, chỉ để trình bày và giao lưu.
Sự khác biệt này quan trọng vì nó quyết định cách bạn xem. Nếu xem biểu diễn bằng con mắt của người xem thi đấu, bạn sẽ thấy nó "giả", vì không ai đánh ai. Nếu xem bằng con mắt của người xem nghệ thuật, bạn sẽ thấy một bài quyền là một câu chuyện có mở đầu, cao trào và kết thúc, được kể bằng thân thể.
Cũng vì không có đối thủ, biểu diễn võ đòi hỏi một kiểu khó riêng. Người diễn không thể dựa vào phản ứng của người khác để che đi chỗ yếu; mọi sai sót, từ một bước chân lệch đến một hơi thở hụt, đều hiện ra trước mắt khán giả. Người trong nghề hay nói diễn một bài quyền trước đông người khó không kém một trận đấu, chỉ là khó theo cách khác.
Một chương trình biểu diễn thường gồm những phần nào
Mỗi nơi sắp xếp một kiểu, nhưng một chương trình biểu diễn võ cổ truyền ở hội hay liên hoan thường đi theo trình tự gần như sau.
- Ra mắt: các đoàn, các lò bước ra sân, chào khán giả và ban tổ chức theo nghi thức của mình; đây là lúc nhận ra trang phục, màu sắc riêng của từng lò.
- Quyền tay không: một hoặc vài người trình bày bài quyền, thường mở đầu bằng người nhỏ tuổi rồi đến người lớn hơn.
- Binh khí: các bài côn, roi, đao, kiếm được trình bày với binh khí biểu diễn, thường là phần được khán giả chờ đợi nhất.
- Song luyện và đa luyện: hai hoặc nhiều người diễn một đoạn đối luyện đã tập sẵn, nhịp nhanh, đòi hỏi sự ăn ý.
- Đồng diễn: nhiều người cùng trình bày một bài đồng loạt, tạo ấn tượng về sức mạnh tập thể.
- Khép lại: các đoàn chào kết, có khi thầy các lò ra trình diễn một bài ngắn như lời cảm ơn.
Biết trình tự này, bạn sẽ không bị cuốn vào sự náo nhiệt mà có thể chú ý từng phần, nhận ra lò nào mạnh ở quyền, lò nào mạnh ở binh khí, và người xem lâu năm thường đến sớm để không bỏ lỡ phần ra mắt.
Đọc một tiết mục như người xem có nghề
Độ đều. Với đồng diễn, điều đầu tiên người trong nghề nhìn là độ đều: mọi người có ra động tác cùng lúc không, dừng cùng lúc không, đứng thẳng hàng không. Một tiết mục đồng diễn đều là kết quả của nhiều tháng tập chung.
Độ dứt khoát. Mỗi động tác trong bài biểu diễn cần rõ điểm bắt đầu và điểm dừng. Động tác lờ mờ, nối nhau không rõ là dấu hiệu người diễn chưa thuộc bài hoặc đang mệt.
Thần thái. Người xem lâu năm nói nhiều về "thần": ánh mắt, nét mặt, khí thế của người diễn. Hai người diễn cùng một bài, người có thần làm khán giả nín thở, người không có thì bài trông như bài thể dục.
Nhịp và hơi. Một bài biểu diễn hay có nhịp nhanh chậm xen nhau, có chỗ dồn, có chỗ ngưng. Người diễn giỏi giữ được hơi đến cuối bài, không hụt ở đoạn kết.
Sự an toàn. Với binh khí và song luyện, người diễn giỏi luôn kiểm soát được khoảng cách và lực. Một tiết mục đẹp là tiết mục mà khán giả thấy nhanh và mạnh nhưng không bao giờ thấy nguy hiểm.
Sự hợp tuổi. Người nhỏ tuổi và người cao tuổi thường diễn những bài khác nhau, phù hợp với sức của mình. Một thầy già chỉ diễn vài động tác chậm nhưng chuẩn và có thần nhiều khi được khán giả vỗ tay lâu nhất, vì người xem hiểu đó là kết tinh của cả đời tập.
Tiếng trống và tiếng hô: phần âm thanh của biểu diễn võ
Hầu hết các tiết mục võ cổ truyền ở hội và liên hoan đều có trống đi kèm. Trống mở đầu để báo hiệu, giữ nhịp trong suốt bài, dồn mạnh ở đoạn cao trào và chốt lại ở thế kết. Người đánh trống giỏi thường thuộc bài võ, biết trước người diễn sẽ dừng ở đâu, vì vậy tiếng trống và động tác khớp với nhau như một.
Bên cạnh trống là tiếng hô của người diễn. Tiếng hô xuất hiện ở những điểm nhấn của bài, giúp người diễn dồn sức và giúp khán giả nhận ra cao trào. Ở đồng diễn, tiếng hô đồng loạt của hàng chục người tạo nên âm thanh rất ấn tượng.
Khi xem, bạn thử nhắm mắt vài giây và chỉ nghe. Tiếng trống, tiếng hô, tiếng gió của cây côn, tiếng bước chân trên nền đất hay trên thảm cho bạn một cảm nhận khác về bài võ, gần với cách người trong lò cảm nhận khi đứng bên sân. Ở vùng đất võ, người ta còn nói tiếng trống của mỗi lò có nét riêng, và người quen nghe có thể đoán lò nào đang diễn.
Liên hoan võ cổ truyền: khi nhiều lò cùng gặp nhau
Bên cạnh hội làng, các liên hoan võ cổ truyền ở cấp tỉnh, cấp vùng và có khi ở quy mô quốc tế là dịp hiếm hoi nhiều lò, nhiều dòng võ cùng có mặt trên một sân. Vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai, được biết đến với các kỳ liên hoan võ cổ truyền có sự tham gia của các đoàn trong nước và các đoàn võ Việt ở nước ngoài, theo những gì báo chí địa phương thường đưa tin.
Với người xem, liên hoan là cơ hội để so sánh: cùng là bài côn nhưng mỗi lò một dáng, cùng là đồng diễn nhưng mỗi đoàn một cách xếp hàng. Bạn sẽ thấy rõ võ cổ truyền không phải một khối đồng nhất mà là nhiều dòng chảy nhỏ, mỗi dòng mang dấu ấn của một vùng, một thầy.
Liên hoan cũng là nơi những người võ Việt ở xa trở về gặp nhau, nơi các thầy lớn tuổi có dịp trình diễn trước đông người. Người xem tinh ý sẽ thấy những khoảnh khắc ngoài sân diễn còn đáng nhớ hơn: hai thầy già gặp lại sau nhiều năm, một nhóm học trò nhỏ đứng xem đàn anh, một gia đình ba thế hệ cùng ra sân. Đó là lúc võ hiện ra đúng nghĩa là di sản sống.
Phép lịch sự của người xem biểu diễn võ
Biểu diễn võ cổ truyền gần gũi và sôi nổi, nhưng vẫn cần những phép tắc tối thiểu để người diễn yên tâm và người xem an toàn.
- Đứng hoặc ngồi đúng khu vực khán giả, không bước vào sân diễn, nhất là khi có tiết mục binh khí.
- Giữ trẻ em ở phía sau, không để trẻ chạy qua sân khi đang có người diễn.
- Không dùng đèn chớp chiếu thẳng vào người diễn, không giơ thiết bị quay phim chắn tầm nhìn người phía sau.
- Vỗ tay khi tiết mục kết thúc hoặc ở điểm dừng rõ ràng, tránh hò hét gây phân tán khi người diễn đang ở đoạn cần tập trung.
- Không bình phẩm, chê bai lò này để khen lò kia một cách ồn ào; mỗi dòng võ có cái hay riêng.
- Nếu muốn chụp ảnh riêng với người diễn hay thầy võ, hãy hỏi trước và chờ lúc họ nghỉ.
Những phép lịch sự đơn giản này giúp buổi biểu diễn trọn vẹn cho cả người diễn lẫn người xem, và cho thấy khán giả cũng là một phần của việc giữ di sản.
Từ ghế khán giả đến người góp phần giữ di sản
Người xem không chỉ đứng ngoài. Mỗi khán giả đến xem là một lý do để lò võ tiếp tục tập, tiếp tục ra mắt. Khi hội làng có đông người xem võ, ban tổ chức sẽ giữ tiết mục võ cho những năm sau; khi liên hoan có khán giả, các đoàn có thêm động lực để tham gia.
Bạn có thể góp phần theo những cách rất nhỏ: kể cho con cháu nghe về buổi biểu diễn đã xem, chụp ảnh và ghi lại tên lò, tên làng một cách chính xác, khuyến khích trẻ nhỏ trong nhà thử tham gia câu lạc bộ võ ở nhà văn hoá hay trường học gần nhà. Nếu quê bạn có lò võ, một lần về xem buổi tập tối cũng là một lời động viên quý với người thầy.
Điều cần tránh là biến buổi xem thành dịp tìm kiếm sự giật gân: quay những đoạn ngắn rồi gắn tiêu đề phóng đại kiểu "võ công thần kỳ", hay so sánh các lò theo kiểu xếp hạng. Võ cổ truyền ở hội và liên hoan cần được kể đúng như nó là: một nghệ thuật trình diễn của cộng đồng, có lịch sử, có người giữ, và cần người xem hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Biểu diễn võ cổ truyền có phải là đánh thật không?
Không. Biểu diễn võ là trình bày các bài đã dàn dựng như quyền, binh khí, song luyện, đồng diễn. Người diễn không đối kháng thật. Cái hay nằm ở độ chuẩn, độ đều, thần thái và sự ăn khớp với trống, không ở chuyện thắng thua.
Xem biểu diễn võ thì nên chú ý điều gì để thấy cái hay?
Bạn có thể chú ý độ đều của đồng diễn, độ dứt khoát của từng động tác, thần thái của người diễn, nhịp nhanh chậm của bài và sự kiểm soát an toàn trong tiết mục binh khí. Nghe tiếng trống cũng giúp nhận ra cao trào của bài.
Liên hoan võ cổ truyền thường có những gì?
Thường có phần ra mắt của các đoàn, các bài quyền, binh khí, song luyện và đồng diễn từ nhiều lò, nhiều địa phương, có khi có đoàn võ Việt ở nước ngoài. Đây là dịp hiếm hoi để thấy sự đa dạng của võ cổ truyền trên cùng một sân.
Đưa trẻ nhỏ đi xem biểu diễn võ có an toàn không?
An toàn nếu giữ đúng khu vực khán giả. Người lớn nên cho trẻ đứng hoặc ngồi phía sau, không để trẻ chạy qua sân khi đang có tiết mục, đặc biệt là tiết mục binh khí. Sau buổi xem, đây cũng là dịp tốt để kể cho trẻ về võ cổ truyền.
Có được quay phim buổi biểu diễn võ không?
Ở hội làng và liên hoan, quay phim phần biểu diễn công khai thường được chấp nhận. Hãy đứng đúng chỗ, không dùng đèn chớp chiếu thẳng vào người diễn, không chắn tầm nhìn người khác, và khi đăng lên mạng thì ghi đúng tên lò, tên làng, không gắn tiêu đề phóng đại.
Làm sao biết lịch biểu diễn võ ở quê mình?
Thường gắn với lịch lễ hội của làng, của đình và các dịp liên hoan do địa phương tổ chức. Bạn có thể hỏi người cao tuổi trong làng, câu lạc bộ võ ở nhà văn hoá, hoặc theo dõi thông báo của cơ quan văn hoá địa phương.