Múa võ trong lễ hội làng là những tiết mục võ cổ truyền được trình diễn như một phần của hội: đội võ đi trong đoàn rước, biểu diễn côn, roi, quyền trước sân đình, có nơi còn diễn tích đánh giặc giữ làng. Ở đây võ không nhằm thắng thua mà nhằm tôn vinh, mở đường và làm cho hội thêm khí thế. Với nhiều làng võ, đây là lúc duy nhất trong năm cả làng được thấy những gì trai gái trong lò tập suốt mấy tháng.
Bài này kể lại chỗ đứng của võ trong hội làng: vì sao hội cần võ, đội võ đi ở đâu trong đoàn rước, những dạng tiết mục thường gặp trước sân đình, vai trò của tiếng trống, và làm sao để giữ tiết mục võ cho hội hôm nay. Các trò thi và tục chơi mùa xuân như vật, kéo co, đánh đu là đề tài riêng, bài chỉ nhắc khi cần phân biệt.
Vì sao hội làng cần đến võ
Lễ hội làng của người Việt thường có hai phần: phần lễ để tưởng nhớ, tôn vinh vị thần hay nhân vật được thờ ở đình, đền; phần hội để dân làng vui chơi, giao lưu. Võ có mặt ở cả hai phần. Trong phần lễ, võ thể hiện sự trang nghiêm và khí thế của đoàn rước. Trong phần hội, võ là một tiết mục biểu diễn mà ai cũng thích xem.
Ở những làng thờ các nhân vật gắn với chiến công giữ nước, võ còn mang ý nghĩa tái hiện. Theo lời kể ở một số nơi, đội võ diễn lại cảnh luyện quân, cảnh xuất quân như một cách kể chuyện về vị được thờ. Đây là lớp nghĩa biểu tượng: làng nhắc lại tinh thần thượng võ của tiền nhân thông qua thân thể của con cháu.
Ngoài ý nghĩa nghi lễ, võ trong hội còn có chức năng rất đời thường. Đoàn rước đông người, đường làng hẹp, cần có người đi trước giữ khoảng trống. Đội võ với cây côn, cây roi trong tay vừa đẹp mắt vừa giúp đám đông tự giãn ra mà không cần ai hô hoán. Một tiết mục mang hai vai, vừa nghi lễ vừa trật tự, là kiểu sáng tạo quen thuộc của văn hoá làng.
Đội võ trong đoàn rước kiệu
Vị trí trong đoàn. Ở nhiều làng có lệ, đội võ đi gần đầu đoàn rước, trước kiệu hoặc hai bên kiệu. Vị trí cụ thể tuỳ lệ từng làng: có nơi đội võ đi đầu tiên, có nơi đi sau đội cờ, đội trống. Không có một sơ đồ chung cho mọi lễ hội.
Thành phần. Đội võ thường gồm trai tráng trong lò võ của làng, có nơi có cả nữ. Người được chọn thường là học trò giỏi, có tư cách, được thầy và các bậc cao niên tin cậy. Được đi trong đội võ ngày hội là một niềm tự hào của người trẻ.
Trang phục. Trang phục đội võ thường giản dị: áo quần vải màu trơn, khăn chít đầu, thắt lưng vải. Ở một số làng, đội võ mặc trang phục mô phỏng quân lính xưa để hợp với tích của lễ hội. Màu sắc và kiểu dáng do làng quy định, có nơi giữ nguyên qua nhiều đời.
Động tác khi đi. Khi đi trong đoàn, đội võ không biểu diễn bài quyền đầy đủ. Họ thường đi theo nhịp trống, thỉnh thoảng múa côn, xoay roi theo những động tác đẹp mắt và an toàn, đủ tạo khí thế mà không làm chậm đoàn rước hay nguy hiểm cho người xem.
Khi đoàn dừng. Ở những điểm dừng như đầu làng, ngã ba hay trước cổng đình, đội võ có thể diễn một đoạn ngắn. Đây là lúc người làng hai bên đường tụ lại xem, và tiếng trống được đánh mạnh hơn để báo hiệu.
Những dạng tiết mục võ thường gặp trước sân đình
Khi đoàn rước về đến đình và phần lễ xong, sân đình trở thành sân khấu. Dưới đây là các dạng tiết mục hay gặp, mô tả ở mức người xem nhận ra, không đi vào kỹ thuật. Mỗi làng chỉ có vài dạng trong số này.
| Dạng tiết mục | Người xem thấy gì | Ý nghĩa trong hội |
|---|---|---|
| Quyền tay không | Một hoặc vài người biểu diễn bài quyền theo nhịp trống | Phô diễn công phu của lò, tôn vinh người thầy |
| Múa côn, múa roi | Cây côn, cây roi xoay tròn, đổi hướng nhanh, tiếng gió vù vù | Tạo khí thế, gắn với danh tiếng "roi" của nhiều làng võ |
| Song luyện biểu diễn | Hai người diễn một đoạn đối luyện đã tập sẵn | Tái hiện tinh thần giao đấu mà không thật sự đối kháng |
| Đồng diễn | Nhiều người cùng diễn một bài đồng loạt | Thể hiện sức mạnh tập thể của lò, của làng |
| Diễn tích | Đội võ diễn lại một cảnh luyện quân, xuất quân | Kể lại chuyện vị được thờ, gắn võ với lịch sử làng |
Những tiết mục này đều là biểu diễn đã dàn dựng. Trong ngữ cảnh hội làng, mục tiêu là đẹp, đều, an toàn và đúng tinh thần, không phải thắng người khác. Đó là khác biệt lớn giữa múa võ ở hội và thi đấu võ ở các giải phong trào.
Tiếng trống: nhịp tim của tiết mục võ
Hầu như không có tiết mục võ nào ở hội làng thiếu tiếng trống. Trống báo hiệu đội võ xuất hiện, giữ nhịp cho người đi, cho người diễn, và dồn lên mạnh ở những đoạn cao trào. Người đánh trống giỏi phải hiểu bài võ: biết lúc nào cần dồn, lúc nào cần ngắt, lúc nào để im cho người diễn dừng thế.
Ở nhiều làng võ, người đánh trống cho lò cũng là người trong lò, đã từng tập võ và thuộc các bài. Mối quan hệ giữa trống và võ vì thế rất chặt: cùng một bài, trống khác đi thì không khí cũng khác. Có người lớn tuổi kể rằng chỉ cần nghe tiếng trống là đoán được lò nào đang diễn.
Ở vùng đất võ Bình Định cũ, tiếng trống còn gắn với một truyền thống trình diễn riêng thường được giới thiệu dưới tên trống trận Tây Sơn. Đó là một nghệ thuật trình diễn có lịch sử và kỹ thuật riêng, được nói kỹ ở phần múa rối và diễn xướng dân gian của trang. Trong bài này, chỉ cần nhớ rằng ở đất võ, trống và võ thường đi chung với nhau như đôi bạn.
Võ trong hội làng ở ba miền: mỗi nơi một vẻ
Mức độ có mặt của võ trong hội làng khác nhau rõ rệt giữa các vùng, và phần mô tả dưới đây chỉ là nét chung, không áp được cho mọi làng. Ở đồng bằng Bắc Bộ, tinh thần thượng võ trong hội thường hiện ra qua sới vật và qua đội rước có người cầm binh khí nghi trượng. Lò quyền kiểu Bình Định ít gặp hơn, nhưng nhiều làng vẫn có đội múa côn, múa gậy trong ngày hội, nhất là những làng thờ các vị tướng.
Ở miền Trung, đặc biệt vùng đất võ Bình Định cũ, võ có mặt dày đặc trong hội: đội võ của các lò ra mắt, biểu diễn giao lưu giữa các làng, tiếng trống vang suốt mấy ngày. Võ ở đây còn đi chung với sân khấu hát bội, một mối quan hệ được nói riêng trong bài khác của danh mục.
Ở Nam Bộ, lễ hội đình thường gắn với lễ Kỳ yên, có hát bội cúng đình là phần nổi bật. Võ xuất hiện ở một số nơi qua các lò võ địa phương ra biểu diễn, nhưng không phải là thành phần cố định ở mọi đình. Sự đa dạng này nhắc rằng không nên lấy hình ảnh hội làng một vùng để suy cho cả nước. Khi tìm hiểu, cách tốt nhất vẫn là hỏi người cao tuổi của chính làng đó xem ngày xưa đội võ đi đâu, diễn gì.
Xem múa võ ở hội làng cho an toàn và đúng phép
Múa võ ở hội làng là tiết mục gần khán giả, và binh khí biểu diễn dù là côn tre hay roi gỗ vẫn cần khoảng trống. Người xem nên đứng ngoài vòng mà ban tổ chức hay người của lò đã khoanh, không chen lên phía trước để quay phim, nhất là khi tiết mục có nhiều người cùng múa côn. Trẻ em cần được người lớn giữ ở phía sau, không chạy vào sân diễn.
Nếu muốn quay chụp, hãy đứng yên một chỗ, không dùng đèn chớp chiếu thẳng vào người đang diễn. Khi đoàn rước đi qua, nên lùi vào lề, nhường đường cho đội võ và đội khiêng kiệu. Trong phần lễ trước đình, hãy giữ im lặng như mọi người trong làng.
Với người đến từ nơi khác, đây cũng là dịp tốt để hỏi chuyện. Sau tiết mục, các thầy và học trò thường sẵn lòng kể về lò của mình, về lý do làng giữ lệ múa võ trong hội. Một câu hỏi lịch sự thường mở ra những câu chuyện mà không sách nào ghi.
Giữ tiết mục võ trong hội làng hôm nay
Ở nhiều nơi, tiết mục võ trong hội làng đang thưa dần vì lò võ ít người theo, người trẻ đi làm xa. Kinh nghiệm từ những làng còn giữ được cho thấy một số việc có thể làm.
- Ghi lại tiết mục võ trong hội hiện tại: thứ tự, đội hình, nhịp trống, trang phục, để làm tư liệu cho những năm sau.
- Gắn câu lạc bộ võ ở nhà văn hoá hay trường học với hội làng, để trẻ em tập trong năm và được ra mắt khi có hội.
- Mời các bậc cao niên của lò làm người hướng dẫn, giữ lại các động tác và lệ cũ thay vì thay hết bằng bài thi đấu.
- Giữ tiết mục ở quy mô vừa sức, không chạy theo màn trình diễn hoành tráng tốn kém mà làng không duy trì được.
- Phối hợp với ban tổ chức lễ hội để bố trí sân diễn an toàn, có khoảng cách với khán giả.
Giữ được tiết mục võ trong hội là giữ được một lý do để người trẻ còn tập võ ở làng. Khi võ không còn chỗ trong hội, lò võ cũng mất đi một sân khấu quan trọng nhất của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đội võ trong lễ hội làng đi ở vị trí nào?
Ở nhiều làng, đội võ đi gần đầu đoàn rước, trước hoặc hai bên kiệu, để tạo khí thế và giữ khoảng trống cho đoàn đi. Vị trí cụ thể do lệ từng làng quy định, không có quy tắc chung cho mọi lễ hội.
Múa võ ở hội làng có phải thi đấu không?
Không. Múa võ ở hội là biểu diễn đã dàn dựng, nhằm tôn vinh và tạo không khí. Người diễn không đối kháng thật và không có thắng thua. Thi đấu võ ở các giải phong trào là hoạt động khác, có luật và trọng tài.
Vì sao múa võ ở hội làng luôn có tiếng trống?
Trống báo hiệu đội võ xuất hiện, giữ nhịp cho người đi và người diễn, dồn lên ở đoạn cao trào. Ở làng võ, người đánh trống thường cũng thuộc lò, hiểu bài võ, nên trống và võ gắn với nhau rất chặt.
Khán giả cần lưu ý gì khi xem múa võ ở hội?
Đứng ngoài vòng sân diễn, không chen lên trước để quay phim, giữ trẻ em ở phía sau, không chiếu đèn chớp thẳng vào người diễn. Khi đoàn rước đi qua thì lùi vào lề nhường đường cho đội võ và đội khiêng kiệu.
Làng không phải làng võ có múa võ trong hội không?
Có thể có. Một số làng mời lò võ ở làng bên đến biểu diễn, hoặc có đội võ nhỏ chỉ tập vào mùa hội. Tuy vậy, tiết mục võ thường dày và có nề nếp nhất ở những làng có truyền thống võ lâu đời.
Làm sao giữ được tiết mục võ trong hội khi lò võ ít người tập?
Có thể gắn câu lạc bộ võ ở nhà văn hoá, trường học với hội làng để trẻ em có chỗ tập và được ra mắt, ghi lại tiết mục hiện có làm tư liệu, mời bậc cao niên hướng dẫn và giữ quy mô vừa sức với làng.