Võ nữ ở làng võ là câu chuyện về những người phụ nữ học võ, giữ võ và truyền võ trong các cộng đồng có truyền thống thượng võ, từ hình tượng "con gái Bình Định múa roi đi quyền" trong câu hát dân gian đến các nữ võ sinh ở câu lạc bộ thôn, xã ngày nay. Đây là mảng ít được ghi chép, vì võ làng xưa thường được kể qua những người thầy đàn ông, còn vai của phụ nữ chủ yếu nằm trong lời kể gia đình.
Bài này không kể tiểu sử các nữ tướng trong lịch sử, vốn đã có nhiều sách viết riêng, mà đi vào đời sống thường ngày của phụ nữ trong làng võ: câu hát nói gì, phụ nữ học võ ở đâu và từ ai, họ giữ vai gì trong lò, võ nữ hôm nay ra sao, và vì sao nên ghi lại những câu chuyện này trước khi người kể không còn.
Câu hát về con gái Bình Định và cách hiểu nó
Câu hát quen thuộc nhất về võ nữ là câu lục bát được lưu truyền ở vùng Bình Định cũ, thường được chép là "Ai về Bình Định mà coi / Con gái Bình Định múa roi đi quyền" (lời dân gian). Câu hát có nhiều dị bản, có bản chép "cũng dòi roi đi quyền", có bản thay vài chữ; điều này bình thường với ca dao truyền miệng.
Ý của câu hát rõ ràng: ở vùng này, ngay cả con gái cũng biết võ. Đây là cách người xưa nói về một vùng đất có tinh thần thượng võ lan rộng, đến mức võ không còn là chuyện riêng của nam giới. Câu hát mang chút tự hào, chút trêu đùa, và đã trở thành một thứ "danh thiếp" của đất võ mỗi khi ai đó giới thiệu quê hương.
Tuy vậy, nên đọc câu hát như một hình tượng, không phải một thống kê. Không phải cô gái nào ở Bình Định xưa cũng học võ, cũng như không phải chàng trai nào cũng vào lò. Câu hát phóng đại để nhấn mạnh, đúng như cách ca dao vẫn làm. Giá trị của nó nằm ở chỗ ghi lại một quan niệm: ở vùng này, người ta không thấy lạ khi phụ nữ biết võ.
Phụ nữ học võ ở đâu và từ ai trong làng võ xưa
Theo lời kể của nhiều gia đình ở các làng võ, phụ nữ ít khi đi lò theo cách nam giới đi lò. Thay vào đó, nhiều người học ngay trong nhà: con gái của thầy võ học từ cha, em gái học từ anh, vợ học từ chồng. Sân tập là sân nhà, giờ tập là lúc rảnh việc nhà, việc đồng. Vì học trong gia đình, võ của phụ nữ ít được biết đến bên ngoài.
Ở một số lò, con gái được nhận học cùng con trai, nhất là con gái trong họ hay trong xóm. Người ta thường nhắc rằng con gái học võ trước hết để khoẻ người, để tự giữ mình khi đi chợ xa, đi làm đồng một mình. Những bài phù hợp với thân thể và sinh hoạt của phụ nữ được các thầy chọn dạy, nhưng chi tiết này khác nhau theo từng lò.
Có một lớp ký ức khác: những người mẹ, người bà trong gia đình võ dù không biểu diễn nhưng thuộc lòng các bài, nhắc con cháu tập, giữ binh khí, giữ bàn thờ tổ. Họ là người giữ nếp của lò khi đàn ông đi xa. Lớp ký ức này hầu như không có trong sách, chỉ còn trong lời con cháu kể lại.
Cũng cần nói thêm rằng mức độ cởi mở với việc con gái học võ khác nhau giữa các nhà, các làng, các thời kỳ. Có gia đình coi đó là chuyện bình thường, có gia đình chỉ cho con gái học vài bài để khoẻ người rồi thôi. Vì vậy, khi nghe một câu chuyện về võ nữ ở một làng cụ thể, bạn nên hỏi thêm câu chuyện ấy thuộc thời nào, nhà nào, thay vì suy ra cho cả vùng.
Những vai phụ nữ giữ trong một lò võ
Người học và người biểu diễn. Ở nhiều lò hôm nay, nữ võ sinh tập và biểu diễn ngang hàng với nam. Trong ngày hội, những tiết mục đồng diễn có nữ thường được người xem chú ý, một phần vì hợp với hình tượng trong câu hát xưa.
Người giữ lò khi thầy vắng. Theo lời kể ở một số gia đình võ, khi thầy đi xa hay đau yếu, vợ hoặc con gái thầy là người nhắc học trò giờ tập, giữ sân, giữ nếp. Họ có thể không đứng ra dạy, nhưng sự có mặt của họ giữ cho lò không tan.
Người kế nghiệp. Có những lò, khi không có con trai theo nghề, con gái thầy là người được truyền đủ bài và đứng ra giữ lò. Trường hợp này không phổ biến trong quá khứ, nhưng ngày càng có nhiều hơn khi quan niệm về giới thay đổi.
Người giữ ký ức. Phụ nữ trong gia đình võ thường là người nhớ ngày giỗ tổ, nhớ ai là học trò của ai, nhớ những chuyện cũ của lò. Khi muốn ghi chép lịch sử một lò, nhiều khi người cần hỏi đầu tiên lại là bà hay mẹ trong nhà thầy.
Người dạy trẻ nhỏ. Ở các câu lạc bộ võ ở thôn xã, nữ huấn luyện viên thường được phụ huynh tin tưởng giao các lớp nhỏ tuổi. Đây là cách võ nữ đang góp phần đưa võ đến với thế hệ sau.
Hình tượng nữ tướng và đời thường của võ nữ
Khi nói đến phụ nữ và võ ở Việt Nam, nhiều người nghĩ ngay đến các nữ tướng trong sử sách và truyền thuyết, từ thời Hai Bà Trưng đến nữ tướng Bùi Thị Xuân thời Tây Sơn. Những hình tượng ấy có giá trị lớn trong việc nuôi dưỡng niềm tự hào, và câu chuyện của họ đã được nhiều sách sử, sách khảo cứu viết riêng, với những tranh luận về đâu là sử liệu, đâu là giai thoại.
Bài này chọn đứng ở phía đời thường. Phần lớn phụ nữ biết võ ở làng xưa không ra trận, không có tên trong sử. Họ học võ để khoẻ, để tự vệ, để giữ nếp nhà, và đôi khi để biểu diễn ở hội. Chính họ làm nên hình ảnh "con gái múa roi đi quyền" mà câu hát ghi lại, chứ không phải chỉ những nữ tướng nổi danh.
Hai lớp này bổ sung cho nhau. Hình tượng nữ tướng cho thấy người Việt từ lâu đã có chỗ cho phụ nữ trong tinh thần thượng võ; đời thường của võ nữ cho thấy tinh thần ấy đã thấm vào sinh hoạt làng như thế nào. Khi kể cho con trẻ, nên kể cả hai, và nói rõ đâu là chuyện có sử chép, đâu là chuyện của làng.
Những định kiến về phụ nữ học võ và cách nhìn lại
"Con gái học võ thì mất nết na." Đây là định kiến từng khá phổ biến ở nhiều vùng. Thực tế ở các làng võ cho thấy điều ngược lại: lò nào cũng đặt võ đức lên trước, và người học võ được dạy kính trên nhường dưới, không dùng sức hiếp người. Chính câu hát về con gái Bình Định cũng cho thấy người xưa nhìn võ nữ bằng con mắt tự hào chứ không chê bai.
"Võ nữ chỉ để biểu diễn cho đẹp." Biểu diễn là một phần quan trọng của võ cổ truyền, với cả nam lẫn nữ. Nhưng người phụ nữ trong làng võ xưa học võ trước hết để khoẻ và để tự giữ mình. Coi võ nữ chỉ là tiết mục trang trí là bỏ qua cả một lớp lịch sử đời thường.
"Phụ nữ không thể kế nghiệp lò." Trong quá khứ, quan niệm dòng truyền theo con trai làm cho trường hợp con gái giữ lò hiếm gặp. Nhưng hiếm không có nghĩa là không có, và ngày nay đã có nhiều nữ huấn luyện viên đứng lớp, giữ câu lạc bộ ở thôn xã.
"Võ nữ là chuyện riêng của Bình Định." Bình Định cũ có câu hát nổi tiếng nên được nhắc nhiều, nhưng ở nhiều vùng khác cũng có phụ nữ học võ trong gia đình, trong làng. Chỉ là những câu chuyện ấy chưa được kể và ghi lại nhiều như ở đất võ.
Võ nữ xưa và nay: những gì đã đổi
Bảng dưới tóm lược sự thay đổi trong việc phụ nữ học và giữ võ, dựa trên những nét chung thường được nhắc; từng làng, từng gia đình có thể khác.
| Khía cạnh | Làng võ xưa | Hôm nay |
|---|---|---|
| Nơi học | Chủ yếu trong gia đình, sân nhà | Câu lạc bộ thôn xã, trường học, võ đường |
| Người dạy | Cha, anh, chồng, thầy trong họ | Huấn luyện viên nam và nữ |
| Mục đích chính | Khoẻ người, tự giữ mình, giữ nếp nhà | Rèn sức khoẻ, biểu diễn, thi đấu, giữ di sản |
| Sự hiện diện công khai | Ít, chủ yếu trong lời kể | Rõ ràng, có mặt ở hội, liên hoan, giải phong trào |
| Vai trong lò | Người giữ nếp, giữ ký ức | Học trò, người biểu diễn, người dạy, người kế nghiệp |
Sự thay đổi này làm cho võ nữ hiện ra rõ hơn trong đời sống. Nhưng nó cũng có nguy cơ làm khuất đi lớp ký ức cũ của những người phụ nữ giữ võ trong âm thầm, nếu không ai ghi lại.
Ghi lại chuyện võ nữ trong gia đình và làng mình
Nếu nhà bạn hay làng bạn từng có bà, có mẹ, có cô biết võ, đây là những việc đơn giản giúp giữ lại câu chuyện của họ.
- Hỏi chuyện người lớn tuổi trong nhà: ai đã học võ, học từ ai, học vào lúc nào, học để làm gì.
- Ghi lại câu hát, câu nói về phụ nữ và võ mà người già trong làng còn nhớ, kèm tên người kể và nơi kể.
- Chụp ảnh những vật còn giữ như cây roi, cây côn cũ, kèm câu chuyện về người từng dùng chúng.
- Phân biệt rõ điều người kể chắc chắn với điều họ nghe lại; giữ nguyên lời kể, không tô thêm cho hay.
- Hỏi ý người được kể hoặc gia đình họ trước khi chia sẻ công khai, nhất là những chuyện riêng tư.
Những ghi chép như vậy lấp vào khoảng trống lớn trong tư liệu về võ cổ truyền, nơi vai của phụ nữ thường chỉ hiện ra qua một câu hát. Mỗi câu chuyện được ghi lại là thêm một gương mặt cho hình tượng "con gái múa roi đi quyền".
Câu hỏi thường gặp
Câu "Ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định múa roi đi quyền" có từ bao giờ?
Đây là câu hát dân gian truyền miệng, không xác định được thời điểm ra đời và có nhiều dị bản. Câu hát phản ánh quan niệm về vùng đất có tinh thần thượng võ lan rộng, đến mức phụ nữ cũng biết võ.
Phụ nữ ở làng võ xưa có được vào lò võ không?
Tuỳ lò. Theo lời kể, nhiều phụ nữ học võ trong gia đình từ cha, anh, chồng, còn một số lò nhận con gái trong họ, trong xóm học chung. Võ của phụ nữ xưa ít được biết đến bên ngoài vì phần lớn học và tập trong nhà.
Võ nữ hôm nay có khác gì xưa?
Hôm nay nữ võ sinh tập ở câu lạc bộ, trường học, võ đường, biểu diễn ở hội và liên hoan, tham gia giải phong trào và đứng lớp dạy. Sự hiện diện công khai rõ hơn nhiều so với thời phụ nữ chủ yếu học võ trong gia đình.
Bài này có kể về Bùi Thị Xuân không?
Chỉ nhắc như một hình tượng nữ tướng quen thuộc. Tiểu sử, sử liệu và giai thoại về các nữ tướng đã có nhiều sách khảo cứu riêng. Bài này tập trung vào đời thường của phụ nữ trong làng võ, những người không có tên trong sử.
Vì sao vai của phụ nữ trong làng võ ít được ghi chép?
Vì lịch sử lò võ thường được kể qua các đời thầy là nam giới, còn phụ nữ học trong gia đình, giữ nếp trong âm thầm. Phần lớn ký ức về họ chỉ còn trong lời con cháu, nên rất cần được ghi lại khi người kể còn.
Muốn cho con gái tập võ cổ truyền thì nên tìm hiểu gì?
Nên tìm câu lạc bộ ở nhà văn hoá, trường học địa phương, hỏi về người dạy, lịch tập, cách đảm bảo an toàn, và để con thử vài buổi. Bài này không giới thiệu cơ sở cụ thể; mỗi nơi có điều kiện khác nhau.