Mặt nạ giấy bồi là loại mặt nạ làm bằng nhiều lớp giấy dán chồng lên một chiếc khuôn bằng hồ bột, khi khô thì tách ra thành một lớp vỏ cứng, nhẹ, rồi được quét nền và vẽ mặt. Đây là món đồ chơi gắn với Tết Trung thu ở miền Bắc, thường bày bán ở các phố chuyên đồ chơi rằm tháng Tám, với những gương mặt quen như ông Địa, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, mặt hổ, mặt hề.
Món đồ chơi tưởng đơn giản này cần một chuỗi công đoạn tỉ mỉ: làm khuôn, chọn giấy, nấu hồ, bồi từng lớp, phơi, tách, gọt mép, quét nền, vẽ. Bài này đi qua nghề làm mặt nạ giấy bồi theo cách các xưởng gia đình vẫn làm, giải thích vì sao những gương mặt ấy được chọn, và chuyện nghề hôm nay đứng ở đâu khi mặt nạ nhựa tràn ngập.
Giấy bồi là gì, vì sao làm mặt nạ bằng giấy
Kỹ thuật bồi giấy là dán nhiều lớp giấy mỏng chồng lên nhau bằng hồ, mỗi lớp xếp lệch thớ với lớp trước, để khi khô tạo thành một tấm cứng mà vẫn nhẹ. Người Việt dùng kỹ thuật này trong nhiều nghề: làm đồ mã, làm đầu sư tử cho trẻ con, bồi tranh, làm hộp, làm mặt nạ. Ưu điểm là nguyên liệu rẻ, dễ kiếm, tạo được hình khối cong mà không cần gò hay đúc.
Với mặt nạ cho trẻ con, giấy bồi hợp lý ở mấy điểm. Nó nhẹ nên đeo không mỏi, đủ cứng để giữ dáng mũi, má, trán, lại có bề mặt nhám vừa phải để màu bám đẹp. Khi rơi thì móp chứ không vỡ sắc cạnh như sành sứ. Hỏng thì bỏ, không tiếc, mùa sau lại mua chiếc mới, nên mặt nạ giấy bồi vốn là đồ chơi theo mùa.
Mặt nạ giấy bồi cần phân biệt với mặt nạ dùng trong sân khấu tuồng, chèo hay trong nghi lễ của một số dân tộc. Mặt nạ đồ chơi Trung thu mang tính vui, nét vẽ phóng khoáng, màu rực, không theo quy ước hệ vai nghiêm ngặt của sân khấu. Người làm nghề cũng thường là thợ đồ chơi, thợ đồ giấy, chứ không phải người của gánh hát.
Các công đoạn làm một chiếc mặt nạ giấy bồi
Mỗi xưởng có thứ tự và mẹo riêng, nhưng quy trình chung thường gồm các bước dưới đây. Phần lớn công việc làm thủ công trong gia đình, chia việc giữa các thành viên.
- Làm khuôn. Khuôn được nặn bằng đất sét hoặc đắp bằng vật liệu cứng theo hình gương mặt muốn làm, phần mũi, má, lông mày phải nổi rõ. Một bộ khuôn tốt dùng được nhiều mùa, là tài sản của xưởng.
- Chuẩn bị giấy và hồ. Giấy bản, giấy dó hoặc giấy cũ được xé thành mảnh nhỏ, xé chứ không cắt để mép giấy loe ra, dán vào nhau êm hơn. Hồ được nấu từ bột sắn hoặc bột gạo với nước, khuấy đến khi sánh.
- Lót khuôn. Mặt khuôn được phủ một lớp chống dính, có nơi dùng lớp giấy ướt không phết hồ, để khi khô mặt nạ tách ra dễ dàng.
- Bồi từng lớp. Mảnh giấy phết hồ được dán kín mặt khuôn, lớp sau đặt chéo lớp trước. Số lớp tuỳ độ cứng muốn có; các chỗ dễ rách như mép, sống mũi được bồi dày hơn.
- Phơi khô. Khuôn đã bồi đem phơi nắng hoặc hong nơi thoáng gió. Trời nồm là nỗi lo của nghề vì giấy lâu khô, dễ mốc.
- Tách và gọt. Khi khô cứng, vỏ giấy được rạch hoặc nhấc khỏi khuôn, cắt gọn mép, khoét lỗ mắt và có khi khoét lỗ mũi, miệng để thở.
- Quét nền. Mặt nạ được quét một lớp màu nền, thường là trắng hoặc màu da, để che chữ và vân của giấy cũ, làm bề mặt đều cho bước vẽ.
- Vẽ mặt và gắn dây. Thợ vẽ lông mày, mắt, má, miệng bằng bút lông, tô các mảng màu lớn; cuối cùng xuyên dây chun hai bên để đeo.
Những gương mặt quen của mặt nạ Trung thu
Mặt nạ giấy bồi chủ yếu là những gương mặt trẻ con nhận ra ngay. Mỗi gương mặt có lý do riêng để được chọn.
| Gương mặt | Nét nhận ra | Vì sao được ưa chuộng |
|---|---|---|
| Ông Địa | Mặt tròn, má phính, miệng cười rộng, màu hồng hào | Nhân vật vui tính đi cùng đoàn múa sư tử Trung thu, trẻ con thích đeo để làm trò |
| Tôn Ngộ Không | Mặt khỉ, viền lông quanh mặt, mắt to, vòng kim cô | Nhân vật Tây du ký, lanh lợi, quen với nhiều thế hệ trẻ |
| Trư Bát Giới | Mũi lợn to, tai to, nét vẽ ngộ nghĩnh | Đi cặp với Tôn Ngộ Không, gây cười |
| Mặt hổ | Vằn đen trên nền vàng cam, mắt tròn | Con vật oai, gần gũi với tranh dân gian |
| Mặt hề, mặt người cười | Mũi đỏ, má đỏ, lông mày cong | Vui, dễ vẽ, dễ đeo |
| Mặt các con vật khác | Thỏ, mèo, chó, chuột, tuỳ năm | Thay đổi theo ý thích trẻ con từng thời |
Không có danh mục cố định. Mỗi xưởng có bộ khuôn riêng, và các gương mặt mới được thêm vào khi trẻ con thích một nhân vật nào đó. Riêng ông Địa và nhân vật Tây du ký thì gần như mùa nào cũng có, vì chúng đã thành biểu tượng của mặt nạ Trung thu miền Bắc.
Cái hay của nét vẽ trên mặt nạ giấy bồi
Vẽ nhanh, dứt khoát. Mặt nạ đồ chơi được làm nhiều chiếc mỗi mùa nên người vẽ không tô vẽ kỹ như tranh. Nét lông mày, đường viền mắt được kéo một lần, không tô lại. Chính sự dứt khoát ấy tạo nên vẻ sống động, mỗi chiếc hơi khác nhau một chút.
Màu tương phản mạnh. Đỏ, vàng, đen, trắng, xanh được đặt cạnh nhau rõ ràng để nhìn từ xa vẫn nhận ra, nhất là dưới ánh đèn đêm rằm. Đây là cùng một tinh thần màu với tò he, đèn ông sao và tranh dân gian.
Biểu cảm phóng đại. Má phồng hơn, miệng cười rộng hơn, mắt to hơn thật. Mặt nạ không cố giống người mà cố cho ra tính cách: hiền, nghịch, oai, ngộ.
Khuôn đi trước, nét vẽ đi sau. Hình khối nổi trên khuôn quyết định phần lớn gương mặt, người vẽ chỉ nhấn thêm. Vì vậy một bộ khuôn đẹp được giữ rất lâu, có khi dùng qua nhiều đời trong một nhà.
Dấu tay của từng xưởng. Người quen nghề nhìn cách vẽ lông mày, cách đánh má là đoán được mặt nạ của nhà nào. Đó là thứ không có ở mặt nạ nhựa ép hàng loạt.
Chiếc mặt nạ trong đêm rằm tháng Tám xưa
Trong ký ức của nhiều người lớn lên ở Hà Nội và các thị trấn Bắc Bộ, mặt nạ giấy bồi đi liền với cả một đêm hội của trẻ con. Chiều rằm, cha mẹ dắt con ra phố đồ chơi chọn một chiếc mặt nạ, một chiếc đèn ông sao, đôi khi thêm chiếc trống bỏi. Tối đến, bọn trẻ trong ngõ tụ lại, đứa đeo mặt ông Địa, đứa đeo mặt khỉ, rồng rắn đi quanh xóm theo tiếng trống, ánh đèn.
Mặt nạ lúc ấy không chỉ để đeo cho đẹp. Nó cho trẻ con một vai để đóng: đứa đeo mặt ông Địa thì phải đi lắc lư, cầm quạt phe phẩy làm trò; đứa đeo mặt hổ thì gầm gừ dọa bạn. Những màn đóng vai ngẫu hứng ấy là một phần của đêm rằm, giống như người lớn ngày xưa xem hát trong sân đình. Trẻ con học cách nhập vai, làm trò, làm người khác cười, mà không cần ai dạy.
Sau đêm rằm, chiếc mặt nạ thường được treo lên tường hoặc cất vào hòm đồ chơi, vài tháng sau thì móp, bạc màu, và mùa sau lại có chiếc mới. Chính vì chóng hỏng mà mặt nạ giấy bồi cũ ít còn sót lại, những chiếc giữ được từ nhiều chục năm trước nay trở thành tư liệu quý cho người nghiên cứu đồ chơi dân gian.
Nghề mặt nạ giấy bồi hôm nay
Ở Hà Nội, khu phố cổ quanh phố Hàng Mã từ lâu là nơi bày bán đồ chơi Trung thu, trong đó có mặt nạ giấy bồi. Người làm thì phần lớn là các gia đình ở trong phố hoặc ở các làng ven đô, làm quanh năm hoặc dồn vào vài tháng trước rằm tháng Tám. Theo nhiều bài viết về đồ chơi Trung thu truyền thống, số gia đình còn làm mặt nạ giấy bồi hiện không nhiều.
Lý do dễ thấy: mặt nạ nhựa rẻ, sẵn, nhiều mẫu nhân vật mới, không phải chờ phơi khô. Một chiếc mặt nạ giấy bồi tốn nhiều công hơn và chỉ bán được trong một mùa ngắn. Người trẻ trong các gia đình làm nghề nhiều người chọn việc khác ổn định hơn.
Mặt khác, vài năm gần đây đồ chơi Trung thu truyền thống được quan tâm trở lại. Các bảo tàng, trung tâm văn hoá, trường học tổ chức những buổi trưng bày và cho trẻ tự vẽ mặt nạ giấy bồi; nhiều gia đình chủ động tìm mua đồ chơi giấy cho con thay vì đồ nhựa. Một số xưởng làm thêm mặt nạ để trang trí, khổ lớn, vẽ kỹ hơn. Nghề không còn đông như trước nhưng chưa đứt, và có những người vẫn kiên trì giữ bộ khuôn của gia đình.
Cho trẻ vẽ mặt nạ giấy bồi ở nhà: chuẩn bị gì
Mua mặt nạ giấy bồi để trắng rồi để trẻ tự vẽ là một cách để con hiểu nghề và làm đồ chơi của riêng mình. Những thứ nên chuẩn bị:
- Mặt nạ đã quét nền trắng, vì giấy bồi chưa quét nền thấm màu không đều.
- Màu nước hoặc màu bột dành cho trẻ em, có ghi rõ an toàn với trẻ; tránh sơn dầu, sơn xịt.
- Bút lông vài cỡ, một cỡ to cho mảng màu, một cỡ nhỏ cho mắt và lông mày.
- Khăn lau và giấy lót bàn để màu không dính ra đồ đạc.
- Một tấm hình gương mặt mẫu nếu trẻ muốn vẽ theo, như ông Địa hay mặt hổ; hoặc để trẻ tự nghĩ ra gương mặt mới.
- Chỗ phơi khô thoáng; mặt nạ vẽ xong để khô hẳn mới đeo, tránh màu dính vào mặt.
Khi đeo, nên kiểm tra lỗ mắt đủ rộng để trẻ nhìn đường, dây chun không quá chặt. Mặt nạ giấy không chịu nước, đi rước đèn gặp mưa thì nên cất đi.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ giấy bồi khác mặt nạ trong tuồng, chèo thế nào?
Mặt nạ giấy bồi Trung thu là đồ chơi, vẽ phóng khoáng, chọn gương mặt vui cho trẻ con. Sân khấu tuồng chủ yếu dùng lối vẽ mặt trực tiếp lên da diễn viên theo quy ước của từng vai, còn mặt nạ trên sân khấu dân gian có quy ước riêng. Hai thứ khác nhau về mục đích và người làm.
Vì sao ông Địa hay xuất hiện ở mặt nạ Trung thu?
Ông Địa là nhân vật đi cùng đoàn múa sư tử, múa lân trong đêm Trung thu, tính cách vui, hay làm trò, nên trẻ con thích đóng vai. Gương mặt tròn, cười rộng cũng dễ nhận ra. Vì vậy mặt nạ ông Địa gần như mùa nào cũng có trong các quầy đồ chơi.
Giấy bồi làm từ giấy gì?
Thợ thường dùng giấy mỏng, dai như giấy bản, giấy dó, hoặc giấy cũ tận dụng. Giấy được xé thành mảnh nhỏ, dán chồng nhiều lớp bằng hồ nấu từ bột sắn hay bột gạo. Lớp nền quét sau cùng giúp che chữ và vân của giấy cũ.
Mặt nạ giấy bồi có bền không?
Mặt nạ giấy bồi chịu được va chạm nhẹ, rơi thì móp chứ không vỡ, nhưng kỵ nước và ẩm. Nếu cất nơi khô ráo, tránh nắng gắt và côn trùng, mặt nạ có thể giữ được vài năm. Trời nồm kéo dài dễ làm giấy mềm và mốc, nên bọc trong túi giấy và để nơi thoáng.
Mua mặt nạ giấy bồi ở đâu?
Ở Hà Nội, khu phố cổ quanh phố Hàng Mã thường bày bán đồ chơi Trung thu, trong đó có mặt nạ giấy bồi vào mùa rằm tháng Tám. Các hội chợ, bảo tàng tổ chức hoạt động Trung thu truyền thống cũng hay có. Nên hỏi người bán mặt nạ làm thủ công hay ép khuôn công nghiệp.
Có nên cho trẻ đeo mặt nạ giấy bồi lâu không?
Mặt nạ giấy bồi nhẹ và thoáng hơn mặt nạ nhựa kín, nhưng vẫn che bớt tầm nhìn. Khi trẻ đi rước đèn ở chỗ đông người, gần đường xe hay cầm đèn nến, nên cho trẻ đẩy mặt nạ lên trán hoặc tháo ra, chỉ đeo khi đứng chơi ở chỗ an toàn.