Đèn ông sao truyền thống là chiếc đèn hình ngôi sao năm cánh, khung làm bằng nan tre, bọc giấy bóng kính màu, các đầu cánh gắn tua giấy, có cán tre để trẻ cầm đi rước và một chỗ cắm nến ở giữa. Đó là món đồ chơi gắn với đêm rằm tháng Tám của trẻ em Việt nhiều thế hệ, phổ biến nhất ở miền Bắc.
Bài này không liệt kê các loại đèn đêm rằm mà đi vào nghề làm một chiếc đèn ông sao: tre nào dùng được, vót nan thế nào cho đều, dựng khung sao ra sao để đèn có khối, dán giấy và làm tua thế nào, cùng những thay đổi của nghề khi đèn nhựa, đèn điện tử chiếm phần lớn thị trường.
Chiếc đèn ông sao gồm những gì
Một chiếc đèn ông sao làm theo lối cũ có bốn phần. Phần khung là bộ nan tre ghép thành hai ngôi sao năm cánh, đặt song song và nối với nhau bằng những đoạn nan ngắn để chiếc đèn có độ dày, có khối chứ không phẳng như tấm bìa. Phần áo là giấy bóng kính, phổ biến nhất là màu đỏ, có khi xen vàng, xanh, dán căng lên các mặt của khung.
Phần trang trí là những chùm tua giấy dán ở năm đầu cánh, có khi thêm một vòng tua quanh mép, đung đưa theo bước chân trẻ con. Phần cuối là cán và đế nến: một cây tre dài buộc vào một cánh sao làm cán cầm, bên trong lòng đèn có một thanh nan ngang làm đế để cắm cây nến nhỏ. Ánh nến đi qua giấy bóng kính đỏ làm cả ngôi sao hồng rực trong đêm.
Về ý nghĩa hình ngôi sao, có nhiều cách giải thích khác nhau và chưa có tư liệu nào thống nhất. Điều chắc chắn hơn là hình sao năm cánh dễ dựng bằng nan thẳng, nhìn từ xa rất rõ, và từ lâu đã thành hình ảnh quen thuộc nhất của đêm Trung thu trong ký ức nhiều người Việt.
Chọn tre và vót nan: phần việc quyết định chiếc đèn
Tre bánh tẻ, không quá non, không quá già. Tre non vót nan mềm, khung dễ vặn; tre quá già thì giòn, uốn buộc dễ gãy. Người làm đèn thường chọn cây tre vừa độ, chặt về để ráo nhựa một thời gian rồi mới chẻ.
Chẻ theo thớ. Cây tre được cưa thành từng khúc dài bằng nhau, chẻ đôi, chẻ tư rồi chẻ nhỏ dần theo thớ. Chẻ lệch thớ thì nan bị xiên, dài ngắn không đều, khung sẽ méo.
Vót đều tay. Nan đèn phải mảnh nhưng đủ cứng, các nan cùng một bộ phải dài bằng nhau và dày đều. Chỉ cần một nan dài hơn, ngôi sao sẽ lệch một cánh. Thợ quen tay thường vót theo cữ, đặt nan vào một thanh mẫu để cắt cho bằng.
Phơi khô và chống mọt. Nan vót xong được phơi cho khô hẳn. Một số nơi ngâm tre trong nước một thời gian trước khi chẻ để giảm mọt, theo kinh nghiệm chung của các nghề đan lát tre nứa.
Cán đèn. Cán là một cây tre nhỏ, dài vừa tầm tay trẻ, đầu trên vót để buộc vào cánh sao. Cán phải nhẹ và đủ dài để đèn cách xa người cầm, nhất là khi trong đèn có nến.
Dựng khung, dán giấy, làm tua: các bước của người thợ
Mỗi người có thứ tự riêng, nhưng quy trình dựng một chiếc đèn ông sao theo lối cũ đại để như sau:
- Ghép ngôi sao thứ nhất. Năm nan dài bằng nhau được xếp đan chéo thành hình sao năm cánh, buộc chặt ở các điểm giao bằng chỉ hoặc dây mảnh.
- Ghép ngôi sao thứ hai giống hệt ngôi sao đầu. Hai ngôi sao phải trùng khít khi đặt chồng lên nhau, nếu lệch thì sửa từ đây.
- Nối hai ngôi sao. Các đoạn nan ngắn được buộc nối các điểm tương ứng giữa hai ngôi sao, đẩy chúng tách ra để tạo độ dày của đèn.
- Đặt đế nến. Một thanh nan ngang được buộc vào trong lòng đèn, ở vị trí thấp và cân, để sau này cắm nến không chạm vào giấy.
- Dán giấy bóng kính. Giấy được cắt theo từng mặt, phết hồ lên nan rồi dán căng. Giấy dán chùng thì đèn nhăn, ánh sáng không đều; dán quá căng thì dễ rách khi khung co giãn.
- Làm và dán tua. Giấy màu được gấp, cắt thành sợi tua, cuộn lại rồi dán vào năm đầu cánh. Có thợ cắt tua nhiều tầng để đèn nhìn bồng hơn.
- Gắn cán. Cán tre được buộc vào một cánh sao, kiểm tra để đèn treo thẳng, không chúi về một bên.
Một chiếc đèn làm kỹ có các cánh đều, mặt giấy căng phẳng, tua dán chắc, cầm lên lắc nhẹ không lỏng khung. Với người làm số lượng lớn, công việc được chia ra: người chẻ vót nan, người dựng khung, người dán giấy, người làm tua, giống nhiều nghề thủ công khác trong làng.
Nghề đèn ông sao trong mùa Trung thu
Ở miền Bắc, đèn ông sao được làm ở nhiều làng nghề và nhiều gia đình ven đô, công việc dồn vào vài tháng trước rằm tháng Tám. Có nơi làm khung sẵn để bán cho người dán giấy, có nơi làm trọn chiếc đèn. Đèn được chở lên các phố đồ chơi ở thành phố, nơi những hàng đèn đỏ treo kín mái hiên mỗi độ Trung thu.
Nghề đèn ông sao giống nhiều nghề đồ chơi theo mùa: làm cật lực trong một thời gian ngắn, phần còn lại của năm làm việc khác. Vì vậy ít gia đình sống được hoàn toàn bằng nghề này. Khi đèn nhựa có nhạc, có pin, giá thấp và bán được quanh năm xuất hiện, đèn tre mất phần lớn thị trường trẻ em ở thành phố.
Những năm gần đây, đèn ông sao tre có dấu hiệu được tìm lại. Nhiều cha mẹ muốn con cầm chiếc đèn giống như mình ngày bé, trường học và các nhà văn hoá tổ chức buổi làm đèn cho học sinh, các khu phố cổ treo đèn tre để trang trí. Một số người làm đèn thay nến bằng bóng đèn nhỏ chạy pin, vẫn giữ khung tre và giấy bóng kính.
Nhìn một chiếc đèn ông sao làm tay: tay nghề nằm ở đâu
Đèn ông sao làm tay ở phố đồ chơi mỗi mùa có nhiều mức, từ chiếc làm vội đến chiếc làm kỹ. Khi cầm một chiếc lên, bạn có thể để ý những điểm sau, vừa để chọn vừa để hiểu cái khó của nghề:
- Năm cánh có đều không. Đặt đèn trước mặt, nhìn thẳng: năm đầu cánh phải cách tâm như nhau. Cánh dài cánh ngắn là dấu hiệu nan cắt không theo cữ.
- Hai mặt sao có trùng nhau không. Nhìn nghiêng, hai ngôi sao phải song song, khoảng cách đều ở mọi cánh; đèn vặn xoắn là khi nối hai mặt bị lệch.
- Nút buộc. Các điểm giao của nan buộc gọn, chặt, không lỏng lẻo. Lắc nhẹ đèn mà nghe lạch cạch là khung đã lỏng.
- Mặt giấy. Giấy bóng kính căng phẳng, mép dán gọn trên nan, không có vết hồ loang hay nếp nhăn lớn ở giữa mặt.
- Tua giấy. Tua cắt đều sợi, dán chắc ở đầu cánh, các chùm tua dài như nhau để đèn cân.
- Đế nến và cán. Thanh đế nằm giữa, thấp, đủ xa giấy; cán buộc chắc vào cánh và đèn treo thẳng chứ không chúi.
Những chi tiết này nghe nhỏ nhưng đều là kết quả của nhiều năm quen tay. Một người thợ lâu năm có thể dựng khung rất nhanh mà cánh vẫn đều, trong khi người mới tập phải đo đi đo lại. Đó cũng là lý do đèn ông sao làm tay, dù trông giống nhau, vẫn có chiếc đẹp chiếc vụng, và người quen mua đèn nhìn qua là nhận ra.
Một điểm nữa là chất liệu. Giấy bóng kính tốt thì trong, màu đều, không bị mờ đục; nan tre tốt có màu vàng ngà, không thâm, không mốc. Đèn làm từ tre còn tươi để lâu dễ bị mốc ở các khớp buộc, nhất là khi cất qua mùa nồm.
Đèn tre truyền thống và đèn nhựa: khác nhau ở đâu
Bảng dưới không nhằm khen chê, chỉ để bạn hiểu mỗi loại có đặc điểm gì khi chọn cho trẻ.
| Tiêu chí | Đèn ông sao tre, giấy bóng kính | Đèn nhựa, đèn điện tử |
|---|---|---|
| Vật liệu | Tre, giấy bóng kính, hồ, giấy màu | Nhựa, mạch điện, pin |
| Nguồn sáng | Nến, nay có khi dùng bóng nhỏ chạy pin | Bóng điện, có khi kèm nhạc |
| Độ bền | Chơi một mùa, kỵ nước và va đập mạnh | Dùng được lâu hơn |
| An toàn lửa | Cần người lớn để ý khi dùng nến | Không có lửa, nhưng cần để ý pin |
| Giá trị nghề | Làm tay, mỗi chiếc khác nhau đôi chút | Sản xuất hàng loạt |
| Thải bỏ | Tre, giấy dễ phân huỷ hơn | Nhựa, pin cần thu gom đúng chỗ |
Nhiều gia đình chọn đèn tre và thay nến bằng đèn pin nhỏ, vừa giữ được dáng đèn xưa vừa yên tâm hơn khi trẻ chạy nhảy ở chỗ đông người.
An toàn khi cho trẻ rước đèn có nến
Giấy bóng kính và tua giấy bắt lửa rất nhanh. Chuyện đèn cháy khi trẻ chạy hoặc để đèn nghiêng là chuyện thường gặp trong ký ức của nhiều người. Nếu dùng nến, người lớn nên kiểm tra để đế nến nằm giữa lòng đèn, nến ngắn, cắm chắc, không chạm giấy, và dặn trẻ cầm cán thẳng, đi chứ không chạy.
Không nên để trẻ nhỏ tự châm nến, không để đèn có nến gần rèm, quần áo, tóc. Khi đèn bén lửa, cách xử lý đơn giản là buông cán ra, để đèn rơi xuống đất xa người. Với trẻ còn nhỏ hoặc khi đi rước ở chỗ đông, bóng đèn chạy pin là lựa chọn yên tâm hơn mà không làm mất vẻ đẹp của chiếc đèn tre.
Ngoài lửa, nan tre có thể có đầu nhọn hoặc dằm. Người làm đèn cẩn thận thường vót tròn đầu nan, nhưng khi mua bạn vẫn nên sờ qua khung và cán. Đèn bị gãy nan thì không nên cố dùng, vì nan gãy dễ đâm vào tay trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Đèn ông sao có từ bao giờ?
Hiện chưa có tư liệu chắc chắn về thời điểm đèn ông sao xuất hiện ở Việt Nam. Điều chắc hơn là đèn ông sao đã là đồ chơi Trung thu quen thuộc của trẻ em miền Bắc qua nhiều thế hệ, xuất hiện nhiều trong ký ức, văn chương và ảnh tư liệu về Trung thu.
Vì sao đèn ông sao thường màu đỏ?
Giấy bóng kính đỏ cho ánh sáng ấm, nổi bật trong đêm, và màu đỏ từ lâu được người Việt ưa dùng trong dịp vui. Ngoài đỏ, đèn ông sao vẫn có màu vàng, xanh hoặc nhiều màu ghép, tuỳ người làm. Không có quy định bắt buộc nào về màu.
Đèn ông sao khác đèn kéo quân thế nào?
Đèn ông sao là đèn cầm tay hình ngôi sao để trẻ rước đi. Đèn kéo quân là đèn có bộ phận quay bên trong nhờ hơi nóng của nến, làm bóng hình nhân vật chạy vòng trên vách đèn, thường để đặt hoặc treo. Cấu tạo và cách làm hai loại hoàn toàn khác nhau.
Có thể tự làm đèn ông sao với trẻ ở nhà không?
Có thể, với điều kiện người lớn đảm nhận phần chẻ và vót tre, vì dao vót dễ gây đứt tay. Trẻ có thể phụ dán giấy, cắt tua bằng kéo an toàn. Nên dùng bóng đèn chạy pin thay nến cho đèn tự làm, vì khung tự dựng thường chưa chắc bằng đèn thợ làm.
Giấy bóng kính có cháy dễ không?
Có. Giấy bóng kính và tua giấy đều dễ bắt lửa, nhất là khi nến cháy cao hoặc đèn bị nghiêng. Vì vậy cần đặt nến ngắn ở giữa lòng đèn, có người lớn trông chừng, và với trẻ nhỏ thì nên dùng bóng đèn pin.
Đèn ông sao tre giữ được bao lâu?
Nếu cất nơi khô ráo, tránh ẩm và côn trùng, khung tre có thể giữ được vài mùa; giấy bóng kính thì dễ rách, bạc màu sau một hai năm. Nhiều gia đình giữ lại khung và dán giấy mới cho mùa sau, vừa tiết kiệm vừa thành một hoạt động chung với con.