Sáo diều là một ống hoặc một bầu rỗng có khoét miệng, gắn ngang trên cánh diều, quay miệng về phía gió; khi diều lên cao, gió lùa qua miệng sáo làm cột khí bên trong rung lên và phát ra tiếng vi vu. Một chiếc diều có thể mang một sáo hay một dàn sáo nhiều cỡ, tạo thành thứ âm thanh trầm bổng mà người Bắc Bộ quen gọi là tiếng sáo diều.
Sáo diều là phần tinh tế nhất của thú chơi diều ở các làng quê Bắc Bộ: diều chỉ là cái nâng, sáo mới là cái để nghe. Bài này đi vào nghề làm sáo: cấu tạo, các loại sáo thường gặp, vật liệu, cách chỉnh tiếng, và vì sao người chơi lâu năm có thể nghe tiếng sáo mà đoán được diều của nhà ai.
Sáo diều kêu bằng cách nào
Nguyên lý của sáo diều giống như khi bạn thổi ngang qua miệng một chiếc chai: luồng khí đập vào mép miệng, tách làm hai, một phần lọt vào trong làm khối khí trong lòng chai dao động, phát ra âm thanh. Ở sáo diều, người thổi là gió. Khi diều đứng trên cao, gió đều thổi vào miệng sáo, sáo kêu liên tục chừng nào còn gió.
Cao độ của tiếng sáo phụ thuộc chủ yếu vào thể tích khoang rỗng và kích thước miệng. Khoang càng lớn, tiếng càng trầm; khoang nhỏ, tiếng cao và trong. Vì vậy những chiếc sáo to bằng bắp chân cho tiếng ồ ồ như tiếng cồng, còn sáo nhỏ bằng ngón tay thì kêu lanh lảnh. Gió mạnh hay yếu làm tiếng to hay nhỏ, đôi khi làm cao độ nhích lên chút ít, tạo nên tiếng sáo lúc ngân lúc rền.
Một chiếc sáo diều tốt phải "ăn gió": chỉ cần gió vừa phải đã kêu, gió mạnh vẫn giữ tiếng tròn mà không rè. Sáo kém thì gió nhẹ không kêu, gió mạnh lại phì phò. Khác biệt ấy đến từ độ chính xác của miệng sáo, độ kín của khoang và độ nhẵn của mép, những thứ chỉ tay nghề mới làm được.
Các loại sáo diều thường gặp
Tên gọi các loại sáo khác nhau giữa các làng, có nơi còn đặt tên riêng theo tiếng kêu. Bảng dưới gom những cách gọi được nhắc nhiều, chỉ để bạn hình dung.
| Loại sáo | Cấu tạo | Tiếng kêu |
|---|---|---|
| Sáo đơn | Một ống hoặc một bầu rỗng, một miệng | Một âm, rõ, dễ chỉnh |
| Sáo kép | Hai ống ghép, mỗi ống một cỡ | Hai âm cùng lúc, nghe rền và dày hơn |
| Sáo ba, sáo nhiều ống | Ba ống trở lên ghép thành bộ | Hợp âm nhiều tầng, khó chỉnh cho hài hoà |
| Sáo lớn tiếng trầm | Khoang lớn, thường từ bầu khô hoặc ống to | Tiếng ồ ồ, vang xa, cần diều lớn để mang |
| Dàn sáo trên một diều | Nhiều sáo cỡ khác nhau xếp trên cánh diều | Tiếng hoà trầm bổng, là chỗ người chơi khoe tai nghe |
Người chơi lâu năm thường không dừng ở một sáo. Họ phối nhiều sáo trên một chiếc diều để có tiếng trầm làm nền, tiếng cao làm điểm, giống như một dàn nhạc nhỏ treo giữa trời. Phối sáo là việc mất nhiều thời gian nhất, thử đi thử lại qua nhiều buổi gió.
Vật liệu làm sáo: tre, nứa, bầu khô và gỗ nhẹ
Ống tre, ống nứa. Là vật liệu phổ biến nhất cho sáo nhỏ và vừa. Ống được chọn già, thẳng, thành đều, hai đầu giữ mấu hoặc bịt kín để tạo khoang. Tre phải phơi thật khô, nếu không khi gặp nắng trên cao sẽ co ngót, nứt, sáo rè.
Vỏ quả bầu khô. Theo lời kể của người chơi diều, sáo lớn tiếng trầm có nơi làm từ vỏ quả bầu già phơi khô, nạo sạch ruột, khoét miệng. Vỏ bầu nhẹ mà khoang rộng, hợp làm sáo cỡ lớn.
Gỗ nhẹ. Một số người làm sáo đục từ gỗ nhẹ, khoét rỗng rồi ghép nắp. Cách này chủ động được kích thước khoang, dễ làm các sáo cùng bộ, nhưng tốn công và đòi hỏi tay nghề mộc.
Sơn và chất bịt. Mặt ngoài sáo thường quét sơn hoặc dầu để chống ẩm. Khe nứt nhỏ được bịt bằng sáp, sơn ta hoặc chất kết dính, vì chỉ một kẽ hở cũng làm tiếng sáo bị xì.
Vật liệu hiện nay. Bên cạnh vật liệu truyền thống, có người dùng ống nhựa hoặc vật liệu tổng hợp cho bền và nhẹ. Người chơi lâu năm thường vẫn chuộng sáo tre, sáo bầu vì cho tiếng ấm hơn, dù khó làm và khó giữ hơn.
Làm và chỉnh một chiếc sáo đơn
Mỗi người thợ có bí quyết riêng, nhưng làm một chiếc sáo đơn bằng ống tre thường theo trình tự chung:
- Chọn ống. Ống tre già, khô, thành dày đều, không nứt. Kích thước ống được chọn theo tiếng muốn có.
- Tạo khoang kín. Hai đầu ống được giữ mấu tự nhiên hoặc bịt bằng nắp gỗ, gắn chặt, không lọt khí.
- Khoét miệng sáo. Một khe dài được khoét dọc thân ống, mép khe vát mỏng và thật thẳng. Đây là bước quyết định, miệng sáo lệch một chút là tiếng đổi hẳn.
- Thử tiếng. Người thợ thổi thử bằng miệng hoặc chạy cầm sáo ngược gió, nghe xem sáo đã kêu chưa, tiếng có tròn không.
- Chỉnh tiếng. Muốn tiếng cao hơn, có thể làm khoang nhỏ lại bằng cách đắp sáp vào trong; muốn tiếng thay đổi, gọt lại mép miệng từng chút. Chỉnh từ ít đến nhiều, vì gọt quá thì khó sửa.
- Hoàn thiện. Quét sơn hoặc dầu chống ẩm, buộc dây hoặc làm chốt để gắn sáo lên diều.
Sáo làm xong còn phải thử trên diều thật, ở độ cao thật, trong gió thật, vì tiếng sáo khi treo giữa trời khác tiếng khi thử dưới đất. Người làm sáo kỹ tính có thể phải đem diều lên nhiều buổi mới chốt được một bộ sáo vừa ý.
Gắn sáo lên diều: vị trí và thăng bằng
Sáo thường được gắn ngang ở phần đầu hoặc cổ diều, miệng sáo quay về hướng gió thổi tới. Với diều mang nhiều sáo, các sáo được xếp đối xứng hai bên để diều cân, không bị chao về một phía. Sáo càng to càng nặng, nên diều phải đủ lớn, khung đủ chắc và gió đủ mạnh mới mang được.
Việc gắn sáo ảnh hưởng trực tiếp đến cách diều bay. Một bộ sáo nặng lệch có thể làm diều quay vòng, cắm đầu. Người chơi vì vậy phải cân lại diều mỗi khi thay sáo, chỉnh dây lèo, chỉnh khung. Có người làm riêng một chiếc diều cho một bộ sáo, không thay đổi qua lại.
Cách buộc sáo cũng cần tính đến lúc diều rơi. Diều sáo lớn đôi khi bị đứt dây hoặc lộn nhào khi gió giật, sáo va xuống đất dễ vỡ. Người chơi vì vậy hay buộc sáo bằng dây mềm có độ đàn hồi, đủ chắc để giữ sáo trên trời nhưng đủ lỏng để sáo không vỡ khung khi va chạm. Những chiếc sáo quý, làm mất nhiều công, có khi được tháo ra cất riêng sau mỗi buổi thả.
Một điểm thú vị là cùng một bộ sáo, gắn lên hai chiếc diều khác nhau có thể kêu khác nhau, vì góc diều đón gió khác, sáo nhận gió khác. Người chơi gọi đó là diều "hợp sáo" hay không. Tìm được chiếc diều hợp với bộ sáo mình ưng là niềm vui riêng của người trong nghề.
Sáo kêu không như ý: những lỗi hay gặp
Người làm sáo nào cũng trải qua những lần sáo lên trời mà không kêu, hoặc kêu không như mong muốn. Những lỗi thường gặp và cách người chơi lâu năm hay xử lý:
- Sáo câm, không kêu. Thường do miệng sáo khoét chưa đúng, mép chưa đủ mỏng hoặc chưa thẳng; cũng có khi sáo gắn sai hướng, miệng không đón gió. Người chơi kiểm tra hướng gắn trước, rồi mới gọt lại miệng.
- Sáo xì, tiếng rè. Khoang có kẽ hở ở mấu, ở nắp hoặc vết nứt nhỏ. Cách xử lý là tìm chỗ hở, bịt kín bằng sáp hoặc sơn rồi thử lại.
- Tiếng lúc có lúc mất. Diều chao khiến miệng sáo lúc đón gió lúc không; lỗi lúc này nằm ở cân diều và lèo chứ không ở sáo.
- Hai sáo đánh nhau. Trên diều mang nhiều sáo, hai sáo có cao độ quá gần nhau sinh tiếng rung khó chịu. Người chơi đổi bớt một sáo hoặc chỉnh khoang để hai tiếng tách hẳn ra.
- Sáo nứt sau một mùa. Tre chưa khô hẳn khi làm, gặp nắng gió co ngót. Vì vậy người làm sáo kỹ tính thường để tre khô rất lâu trước khi khoét.
- Tiếng đổi khi trời ẩm. Vật liệu tự nhiên ngậm ẩm làm tiếng đục đi. Cất sáo nơi khô, quét lớp chống ẩm giúp tiếng ổn định hơn.
Những lỗi này cho thấy vì sao làm sáo diều là việc của kinh nghiệm hơn là công thức. Cùng một cách làm, mỗi ống tre, mỗi quả bầu cho một tiếng khác, và người thợ phải nghe từng chiếc để sửa.
Làng diều sáo và người giữ nghề
Ở Hà Nội, làng Bá Giang, vùng Đan Phượng cũ, thường được nhắc tới như một làng có truyền thống chơi và làm diều sáo, với những cuộc thi diều được tổ chức vào mùa hè. Nhiều làng khác ở đồng bằng Bắc Bộ cũng có người chơi và làm diều sáo, mỗi nơi một kiểu diều, một kiểu sáo.
Nghề làm sáo diều hầu như không phải nghề kiếm sống. Phần lớn người làm sáo là người chơi diều, làm cho mình, cho bạn bè trong làng, và truyền cho con cháu thích chơi. Bí quyết khoét miệng, chọn khoang, phối bộ sáo được giữ trong từng nhà, học bằng cách ngồi cạnh, nghe, thử, chứ không có sách vở.
Mấy chục năm gần đây, thú chơi diều sáo có lúc vắng đi vì đồng ruộng thu hẹp, dây điện chằng chịt, người trẻ ít thời gian. Nhưng ở nhiều làng, các câu lạc bộ diều được lập lại, cuộc thi diều được tổ chức đều đặn hơn, và người chơi trẻ bắt đầu tìm đến người già để học làm sáo. Tiếng sáo diều vì vậy vẫn còn trên trời ở nhiều vùng quê mỗi mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Sáo diều có phải là nhạc cụ không?
Sáo diều là bộ phận phát tiếng của chiếc diều, không phải nhạc cụ để người thổi biểu diễn theo bài. Tuy vậy, cách người chơi phối nhiều sáo để có tiếng hoà trầm bổng cho thấy một cảm quan âm nhạc rõ rệt, nên nhiều người coi tiếng sáo diều là thứ âm nhạc của trời.
Vì sao có sáo kêu trầm, có sáo kêu thanh?
Cao độ phụ thuộc chủ yếu vào thể tích khoang rỗng và kích thước miệng sáo. Khoang lớn cho tiếng trầm, khoang nhỏ cho tiếng cao. Vì vậy sáo to kêu ồ ồ, sáo nhỏ kêu lanh lảnh, và người chơi phối nhiều cỡ để có tiếng nhiều tầng.
Sáo diều cần gió thế nào mới kêu?
Sáo cần gió đều, đủ mạnh để luồng khí ổn định qua miệng sáo. Gió quá yếu thì diều không lên đủ cao và sáo không kêu; gió giật thất thường làm tiếng chập chờn. Mùa hè ở đồng bằng Bắc Bộ thường có những buổi chiều gió đều, là lúc người chơi thả diều sáo.
Diều nhỏ có gắn sáo được không?
Diều nhỏ có thể gắn sáo rất nhỏ, tiếng cao và nhẹ. Sáo càng to càng nặng, cần diều lớn, khung chắc mới mang nổi. Gắn sáo quá nặng lên diều nhỏ sẽ làm diều không lên hoặc chao đảo, cắm đầu.
Có tự làm sáo diều ở nhà được không?
Có thể làm sáo đơn nhỏ bằng ống tre hoặc ống nứa để thử, nhưng để kêu hay cần chỉnh miệng sáo rất tỉ mỉ. Phần dùng dao khoét miệng nên để người lớn làm, và cần thử nhiều lần. Nếu có dịp, học từ người chơi diều sáo ở làng là cách nhanh nhất.
Thả diều sáo cần lưu ý an toàn gì?
Chỉ thả ở bãi trống, xa đường dây điện, đường giao thông và khu vực gần sân bay. Diều sáo thường lớn, dây căng mạnh, nên cần người có kinh nghiệm giữ dây, không quấn dây quanh tay, không để trẻ nhỏ một mình điều khiển diều lớn.