Tranh tứ bình là bộ bốn tấm tranh khổ dọc treo cạnh nhau, mỗi tấm một đề tài nhưng cả bộ cùng một chủ đề, như bốn mùa, bốn loài cây, bốn con vật; tranh tố nữ là một bộ như thế với bốn thiếu nữ, nổi tiếng nhất trong dòng tranh Hàng Trống. Xem bộ tranh này phải xem cả bốn tấm, vì ý nghĩa nằm ở sự liên kết giữa chúng.
Bài này giới thiệu các bộ tứ bình thường gặp, đi riêng vào tranh tố nữ, giải thích cách treo bộ bốn tấm trong nhà xưa và gợi ý cách xem một bộ tranh như một tổng thể. Phần nói về tên bức và chi tiết từng tấm chỉ ở mức chắc chắn; khi cần chính xác, bạn nên đối chiếu với nguồn bảo tàng.
Tứ bình là gì: bốn tấm một bộ
Chữ "tứ bình" có thể hiểu là bốn tấm treo song song. Đây là lối bày tranh phổ biến ở Đông Á, được người Việt tiếp nhận và dùng rộng rãi trong tranh dân gian, tranh lụa, tranh kính, cả trên cánh cửa, bức bình phong. Bốn tấm có cùng khổ, cùng phong cách, thường treo thành hàng trên một bức vách, đối xứng qua trục giữa gian nhà.
Điều làm bộ tứ bình khác bốn bức tranh riêng lẻ là chủ đề chung. Bốn tấm có thể là bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, mỗi mùa một loài hoa hay một cảnh; có thể là bốn loài cây mang phẩm cách người quân tử; có thể là bốn nhân vật, bốn nghề, bốn con vật. Đọc từng tấm thì thấy một hình đẹp, đọc cả bộ mới thấy cái ý mà người làm tranh muốn nói: sự tuần hoàn, sự đầy đủ, sự cân bằng.
Bộ tứ bình hợp với kiến trúc nhà gỗ truyền thống, nơi các gian được chia bởi hàng cột, vách có những khoảng dọc vừa với khổ tranh. Treo bốn tấm lên vách, gian nhà có nhịp điệu, mắt người xem đi từ tấm này sang tấm khác như nghe một bản nhạc bốn đoạn.
Những bộ tứ bình thường gặp
Dưới đây là các chủ đề tứ bình hay được nhắc trong tranh dân gian và tranh trang trí. Thành phần cụ thể của mỗi bộ có thể khác chút theo dòng tranh và người làm.
- Tứ quý: bốn loài cây, hoa thường được kể là tùng, cúc, trúc, mai, có nơi thay bằng mai, lan, cúc, trúc. Mỗi loài gợi một phẩm cách như cứng cỏi, thanh cao, ngay thẳng, bền bỉ, và gắn với một mùa trong năm.
- Tứ thời, bốn mùa: mỗi tấm một mùa, thể hiện qua hoa, chim, cảnh vật đặc trưng. Bộ tranh nhắc về vòng tuần hoàn của trời đất và nhịp sống nhà nông.
- Tứ linh: bốn con vật trong quan niệm dân gian gồm long, ly, quy, phượng. Đây là đề tài trang trí phổ biến trên kiến trúc đình chùa và đồ thờ, cũng xuất hiện trong tranh.
- Tố nữ: bốn thiếu nữ, nổi tiếng trong tranh Hàng Trống, sẽ nói kỹ ở phần dưới.
- Bộ hoa điểu: bốn cặp hoa và chim, như mai với chim, sen với cò, cúc với chim, trúc với chim sẻ, phổ biến trong tranh kính Nam Bộ và tranh trang trí.
- Bộ cảnh sinh hoạt: một số bộ thể hiện các nghề, các việc trong năm, như cảnh cày cấy, gặt hái, chăn nuôi. Thông tin về bộ cụ thể nên đối chiếu nguồn.
Nhìn danh sách này có thể thấy tứ bình là một khung, còn nội dung có thể thay đổi. Chính sự linh hoạt đó làm tứ bình sống được trong nhiều dòng tranh và nhiều chất liệu khác nhau.
Tranh tố nữ Hàng Trống: bốn thiếu nữ và tiếng nhạc
Tranh tố nữ là một trong những bộ tranh được nhắc nhiều nhất của dòng Hàng Trống. Bộ gồm bốn tấm, mỗi tấm một thiếu nữ trong trang phục xưa, tóc vấn, dáng ngồi hoặc đứng thanh thoát, tay cầm một nhạc cụ cổ truyền, xung quanh là hoa lá, mây, đá. Bốn thiếu nữ như đang cùng hoà một bản nhạc, mỗi người một tấm nhưng chung một không gian.
Chữ "tố nữ" thường được hiểu là người con gái đẹp, trong trắng. Trong tranh, vẻ đẹp ấy được thể hiện qua nét vẽ mềm, khuôn mặt hiền, tà áo uốn lượn, và qua chính các nhạc cụ, biểu tượng của sự tao nhã. Lối tô vờn đặc trưng của Hàng Trống làm vạt áo có nếp, hoa lá có chiều sâu, khác hẳn các mảng màu phẳng của tranh in.
Tranh tố nữ thường được treo ở gian khách hoặc phòng trong của nhà khá giả ở phố, như một bộ tranh trang trí mang tinh thần thưởng nhạc, thưởng hoa. Theo một số nhà nghiên cứu, đề tài thiếu nữ chơi nhạc có liên hệ với các bức tranh cùng đề tài ở các nước láng giềng, nhưng tranh tố nữ Hàng Trống có dáng người, trang phục và nét mặt mang vẻ Việt rõ ràng.
Ngoài Hàng Trống, đề tài tố nữ cũng xuất hiện ở các dòng tranh khác như tranh làng Sình, với cách thể hiện đơn giản hơn. Khi gặp một bức tố nữ, nhìn lối tô màu và nét vẽ sẽ giúp bạn đoán được dòng tranh, nhưng nên đối chiếu chú thích để chắc chắn.
Đọc một bộ tứ bình: từng tấm và cả bộ
Khi đứng trước một bộ tứ bình, bạn có thể xem theo hai lớp như bảng dưới. Cách xem này dùng được cho tố nữ, tứ quý hay bất kỳ bộ bốn tấm nào.
| Lớp xem | Câu hỏi đặt ra | Điều có thể nhận thấy |
|---|---|---|
| Từng tấm | Tấm này vẽ gì, nhân vật hay loài cây nào, màu chủ đạo là gì | Mỗi tấm có một điểm nhấn riêng, một sắc màu riêng |
| Liên kết giữa các tấm | Có yếu tố nào lặp lại, như mây, đá, đường viền, dáng người | Các yếu tố lặp tạo sự thống nhất cho cả bộ |
| Thứ tự | Bộ có trình tự không, như mùa xuân trước, mùa đông sau | Trình tự gợi chuyển động của thời gian |
| Đối xứng | Hai tấm giữa và hai tấm ngoài có quan hệ gì | Đối xứng làm bộ tranh cân đối khi treo trên vách |
| Chủ đề chung | Cả bộ muốn nói điều gì | Sự đầy đủ, tuần hoàn, tao nhã, cân bằng |
Xem theo cách này, bạn sẽ thấy một bộ tứ bình giống một bài thơ bốn khổ: mỗi khổ đẹp riêng, nhưng chỉ khi đọc hết mới cảm được toàn bài.
Treo tứ bình trong nhà xưa và nay
Trong nhà gỗ truyền thống, bộ tứ bình thường treo ở vách gian giữa hoặc hai gian bên, có khi chia hai tấm mỗi bên bàn thờ. Bốn tấm được treo ngang hàng, khoảng cách đều nhau, đáy tranh ngang tầm hoặc cao hơn tầm mắt người đứng một chút. Tranh khổ dọc được bồi lên giấy dày hoặc vải, gắn trục trên dưới để treo và cuộn cất khi cần.
Thứ tự treo thường theo trình tự của chủ đề: bộ bốn mùa treo từ xuân tới đông theo chiều đọc quen thuộc của người xem. Với bộ không có trình tự rõ như tố nữ, người ta chú ý cân đối dáng nhân vật, để hai tấm ngoài hướng vào trong, tạo cảm giác bộ tranh khép lại, ôm lấy không gian.
Trong nhà hiện đại, bạn vẫn có thể treo bộ tứ bình in lại hoặc tranh mới vẽ theo lối tứ bình. Một bức tường dài ở phòng khách, hành lang hay cầu thang là chỗ phù hợp. Nên giữ khoảng cách đều giữa các tấm, treo cùng độ cao và tránh nắng chiếu trực tiếp. Không cần câu nệ chuyện treo bên nào để "hợp hướng"; điều quan trọng là bộ tranh cân đối và dễ xem.
Tứ bình trong đời sống mỹ thuật hôm nay
Lối bày bốn tấm vẫn được hoạ sĩ, nhà thiết kế nội thất ưa dùng. Nhiều tác phẩm đương đại làm theo khung tứ bình nhưng thay nội dung: bốn mùa ở một thành phố, bốn khoảnh khắc trong ngày, bốn gương mặt của một làng nghề. Khung cũ chứa nội dung mới là một cách nối dài truyền thống mà không lặp lại y nguyên.
Tranh tố nữ cũng được làm lại nhiều trên các chất liệu khác như lụa, sơn mài, gốm, vải, hay được dùng làm hoạ tiết trên đồ lưu niệm. Khi làm như vậy, người làm nghiêm túc thường ghi rõ đây là sáng tác dựa trên tranh tố nữ Hàng Trống, để người xem biết nguồn và không nhầm với bản gốc.
Nếu bạn là giáo viên mỹ thuật, tứ bình là đề tài thực hành rất hợp: cho học sinh chọn một chủ đề chung và vẽ bốn tấm, yêu cầu có yếu tố lặp lại để bộ tranh thống nhất. Học sinh sẽ hiểu từ bên trong vì sao người xưa thích lối bày bốn tấm, và cảm nhận được nghệ thuật dân gian không chỉ là hình đẹp mà còn là cách tổ chức không gian.
Giữ một bộ tranh bốn tấm cho trọn bộ
Với tranh tứ bình, giá trị văn hoá của bộ nằm ở chỗ đủ bốn tấm. Một tấm bị rách, thất lạc hay bị tách ra tặng người khác là cả bộ mất đi cái ý chung. Nhiều bộ tranh cũ trong các gia đình đến nay chỉ còn hai ba tấm, phần vì thời gian, phần vì người đời sau không biết đó là một bộ nên chia nhau mỗi người một tấm.
Nếu gia đình bạn còn giữ một bộ tứ bình, hãy cất các tấm cùng một chỗ, đánh dấu thứ tự nhẹ ở mặt sau bằng bút chì, chụp ảnh cả bộ khi treo để lưu lại cách bày. Tranh giấy bồi trục nên cuộn lỏng, cất trong hộp hoặc ống khô ráo, tránh gấp. Tranh lụa và tranh kính cần cẩn thận hơn với ẩm và va đập.
Khi tấm nào hư hỏng, đừng vội bỏ hay tự sửa. Chụp ảnh hiện trạng, giữ nguyên các mảnh, và hỏi người có kinh nghiệm phục chế giấy hoặc lụa. Một bộ tranh bốn tấm còn đủ, dù cũ, vẫn kể được trọn câu chuyện mà người làm tranh và ông bà ta đã muốn treo trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tranh tứ bình là gì?
Tứ bình là bộ bốn tấm tranh khổ dọc treo cạnh nhau, mỗi tấm một đề tài nhưng cả bộ chung một chủ đề, như bốn mùa, bốn loài cây, bốn nhân vật. Đây là lối bày tranh phổ biến ở Đông Á, được dùng nhiều trong tranh dân gian, tranh lụa, tranh kính Việt Nam.
Tứ quý gồm những cây gì?
Tứ quý thường được kể là tùng, cúc, trúc, mai; có nơi thay bằng mai, lan, cúc, trúc. Mỗi loài gợi một phẩm cách như cứng cỏi, thanh cao, ngay thẳng, bền bỉ và gắn với một mùa. Thành phần cụ thể có thể khác theo dòng tranh và người làm.
Tranh tố nữ vẽ gì?
Tranh tố nữ là bộ bốn tấm, mỗi tấm một thiếu nữ trong trang phục xưa, tay cầm một nhạc cụ cổ truyền, giữa hoa lá, mây đá. Bộ tranh nổi tiếng trong dòng Hàng Trống với lối tô vờn mềm mại, mang tinh thần thưởng nhạc, thưởng hoa tao nhã.
Treo tranh tứ bình theo thứ tự nào?
Bộ có trình tự như bốn mùa thường treo từ xuân tới đông theo chiều đọc của người xem. Bộ không có trình tự rõ như tố nữ thì chú ý cân đối dáng nhân vật, để hai tấm ngoài hướng vào trong. Giữ các tấm cùng độ cao và khoảng cách đều.
Có thể treo tranh tứ bình trong nhà hiện đại không?
Có. Một bức tường dài ở phòng khách, hành lang hay cầu thang là chỗ phù hợp. Treo bốn tấm cùng độ cao, khoảng cách đều, tránh nắng chiếu thẳng. Bạn có thể chọn bản in lại tranh dân gian hoặc tác phẩm mới vẽ theo lối tứ bình.
Tranh tố nữ chỉ có ở Hàng Trống không?
Tố nữ nổi tiếng nhất trong dòng Hàng Trống, nhưng đề tài này cũng xuất hiện ở các dòng tranh khác như tranh làng Sình với cách thể hiện đơn giản hơn, và được làm lại trên nhiều chất liệu ngày nay. Khi gặp một bức, nên xem chú thích để biết dòng tranh.