Nhóm Lễ trong 20 bài tổ gồm bảy bài: Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Vạn giá và Tiểu khúc. Đây là nhóm mang dấu vết rõ nhất của nhạc lễ Nam Bộ, loại nhạc dùng trong cúng đình, lễ kỳ yên, đám giỗ, đám tang, nơi mà nhiều người đờn tài tử thời trước từng học và hành nghề.
Bài này đi vào nhóm Lễ ở góc âm nhạc: tính chất trang nghiêm của hơi Hạ, hơi Nhạc, quan hệ giữa dàn nhạc lễ và dàn đờn tài tử, từng bài trong nhóm nghe thế nào, và vì sao nhóm này ít xuất hiện trên sân khấu cải lương. Phần nghi thức cúng tế, mâm lễ, văn tế không thuộc phạm vi bài; ở đây chỉ nói chuyện nhạc.
Nhạc lễ Nam Bộ: gốc chung của người đờn
Nhạc lễ là nhạc phục vụ nghi lễ trong cộng đồng: lễ cúng ở đình làng, lễ kỳ yên cầu an hằng năm, đám giỗ, đám tang, lễ cưới ở một số nơi. Ở Nam Bộ, dàn nhạc lễ thường có trống các cỡ, kèn và các cây đàn dây, chia thành phần kèn trống ồn ào ngoài trời và phần đàn dây nhỏ hơn. Người chơi nhạc lễ làm theo phường, theo lời mời của gia đình hay ban hội đình.
Khi tìm hiểu nguồn gốc đờn ca tài tử, các tài liệu hầu như đều nhắc nhạc lễ là một trong hai dòng gốc, bên cạnh ca Huế. Nhiều người đờn tài tử thời trước vốn là người chơi nhạc lễ; những lúc rảnh, họ ngồi đờn với nhau cho vui, không theo nghi thức, và từ những buổi như thế mà lối chơi tài tử hình thành. Chữ "tài tử" chính là để chỉ người chơi không chuyên, chơi vì thích chứ không vì nghi lễ hay thù lao.
Nhóm bảy bài Lễ là dấu vết rõ nhất của quan hệ đó. Những bài này vốn có trong vốn nhạc lễ, được đưa vào hệ bài tổ và được đờn theo lối tài tử: ngồi trong nhà, ít người, nhiều tô điểm. Nhờ vậy, người học tài tử vẫn học được nhạc lễ, và người chơi nhạc lễ vẫn có chỗ để thả ngón theo ý mình.
Hơi Hạ, hơi Nhạc: âm thanh của sự trang nghiêm
Theo cách chia hay được trích dẫn, hệ Bắc của nhạc tài tử có các hơi Bắc, Hạ, Nhạc, Quảng. Hơi Hạ và hơi Nhạc gắn với không khí trang trọng của nghi lễ: nhịp đều, chắc, ít luyến láy, tiếng đàn đi thẳng và vững. Khi nghe một bài trong nhóm Lễ, cảm giác đầu tiên thường là sự nghiêm trang, chứ không vui như hơi Bắc hay buồn như hơi Nam.
Sự trang nghiêm này có lý do thực tế. Trong nghi lễ, nhạc phải đi cùng các bước lễ: dâng hương, dâng rượu, đọc văn tế, lạy. Nhạc cần đều, rõ phách, để người làm lễ theo được. Nhạc quá nhiều tô điểm hay quá buồn sẽ làm lệch không khí. Vì thế các bài lễ có khung giai điệu chắc, độ dài phù hợp với từng bước, và hơi không xao động.
Khi những bài này đi vào cuộc đờn tài tử, người chơi được phép tô điểm nhiều hơn, nhưng thường vẫn giữ độ trang trọng. Người nghe tinh ý sẽ thấy một bài Long đăng đờn trong nhà vẫn có vẻ đứng đắn khác hẳn một bài Xuân tình, dù cả hai đều thuộc hệ Bắc. Đây là một ví dụ hay để hiểu rằng "hơi" không chỉ là chuyện vui hay buồn mà còn là chuyện thái độ, tư thế của âm thanh.
Bảy bài Lễ nhìn nhanh
Mô tả dưới đây là cảm nhận phổ biến, không phải định nghĩa. Tên nhóm và tên bài có thể ghi khác nhau đôi chút giữa các tài liệu; một số nơi còn gọi nhóm này bằng tên khác.
| Bài | Tính chất thường được tả | Chỗ đáng để ý khi nghe |
|---|---|---|
| Xàng xê | Đều, trang trọng, có độ vui nhẹ | Tên bài gợi hai chữ nhạc xang và xê; quen tai với nhiều người |
| Ngũ đối thượng | Nghiêm, chắc | Đi thành cặp với Ngũ đối hạ; nghe liền hai bài để so |
| Ngũ đối hạ | Nghiêm, trầm hơn | So với Ngũ đối thượng để nghe chỗ khác về hơi và tầm cao |
| Long đăng | Trang trọng, đường hoàng | Tên gợi hình ảnh rồng; nhịp vững, câu nhạc rõ |
| Long ngâm | Trang trọng, mềm hơn Long đăng | Nghe liền với Long đăng để thấy hai bài anh em |
| Vạn giá | Đường hoàng, nghi thức | Không khí lễ rõ, ít tô điểm |
| Tiểu khúc | Gọn, nhẹ hơn các bài lễ khác | Như tên gọi, là khúc nhỏ trong nhóm |
Nhiều người nghe thấy bảy bài này "giống nhau" ở lần đầu, vì cùng không khí trang nghiêm. Cách tách là nghe theo cặp (Ngũ đối thượng – Ngũ đối hạ, Long đăng – Long ngâm) rồi mới nghe các bài lẻ.
Vì sao nhóm Lễ ít lên sân khấu cải lương
Trong 20 bài tổ, nhóm Lễ là nhóm ít được người xem cải lương biết tới nhất. Lý do khá dễ hiểu: sân khấu cải lương cần bài bản chở cảm xúc nhân vật, vui, buồn, giận, nhớ. Các bài lễ vốn được làm ra để đi theo nghi thức, trang nghiêm và đều, nên khó khớp với những cảnh tình cảm hay xung đột.
Tuy vậy, sân khấu cải lương có những cảnh mà nhạc lễ rất hợp: cảnh triều đình, cảnh cúng tế, cảnh đám cưới, cảnh tiếp sứ trong các tuồng tích. Ở những chỗ đó, dàn nhạc có thể đờn một đoạn bài lễ làm nền, không ca, để tạo không khí. Khán giả có khi không biết tên bài, nhưng vẫn cảm được sự trang trọng.
Với một số bài như Xàng xê, cái tên quen tai với khá nhiều người vì nó xuất hiện trong nhiều buổi đờn và trong cả đời sống lễ lạt. Phần lớn các bài còn lại thì chủ yếu sống trong hai nơi: dàn nhạc lễ ở đình, đám, và những cuộc đờn của người chơi tài tử lâu năm muốn giữ trọn hệ bài tổ.
Phường nhạc lễ: một nghề trong làng
Ở nhiều vùng Nam Bộ, người chơi nhạc lễ hợp thành phường hoặc nhóm, có người đứng đầu nhận lời mời, chia việc và giữ lề lối. Một dàn nhạc lễ đi đám thường có người lo trống, người thổi kèn, người đờn dây; người giỏi có thể chơi được nhiều cây. Nghề này truyền trong gia đình hoặc từ thầy sang trò, học bằng cách theo dàn đi đám từ nhỏ, đứng cạnh nghe rồi tập dần.
Đời sống của người chơi nhạc lễ gắn với lịch sinh hoạt của cộng đồng: mùa lễ kỳ yên ở đình, các dịp giỗ, đám tang quanh năm. Ngoài lúc đi đám, họ cũng là người ngồi đờn tài tử với nhau, nên ranh giới giữa hai dòng nhạc ở cấp làng xã rất mềm. Người nghe tài tử lâu năm ở các tỉnh miền Tây hay kể về những người thầy vừa đi nhạc lễ vừa dạy đờn tài tử cho con cháu trong xóm.
Khi nói về phường nhạc lễ, cần tránh hai cách nhìn lệch. Một là coi đó chỉ là dịch vụ đám tiệc, bỏ qua phần nghề và phần di sản. Hai là thần bí hoá, gắn nhạc lễ với chuyện linh ứng. Nhạc lễ là nghề âm nhạc phục vụ nghi lễ của cộng đồng, có quy tắc, có truyền thống học hành, có người giỏi người dở như mọi nghề khác. Hiểu như vậy thì mới thấy vì sao nó là gốc của đờn ca tài tử.
Nghe nhóm Lễ ở đâu, nghe thế nào cho phải phép
Nhạc lễ gắn với sinh hoạt cộng đồng, nên muốn nghe thật thì thường phải đến đúng dịp. Vài điều nên biết trước:
- Lễ kỳ yên ở các đình làng Nam Bộ là dịp dàn nhạc lễ chơi nhiều; lịch tuỳ từng đình, thường do ban quý tế hoặc người trong ấp biết rõ nhất.
- Đến nghe trong dịp lễ thì ăn mặc kín đáo, đứng ở chỗ không cản lối đi của người làm lễ, không chen lên chụp ảnh cận dàn nhạc khi đang cử hành.
- Muốn ghi âm hay quay phim thì hỏi ban tổ chức hoặc người đứng đầu dàn nhạc trước; nhiều nơi rất sẵn lòng nếu được hỏi đàng hoàng.
- Đám tang, đám giỗ là việc riêng của gia đình; không nên tìm tới chỉ để nghe nhạc nếu không được mời.
- Câu lạc bộ đờn ca tài tử ở địa phương đôi khi có buổi đờn bài lễ theo lối tài tử; đây là cách nghe nhẹ nhàng, dễ hỏi chuyện người đờn hơn.
- Nếu được nghe, bạn hãy giữ im lặng trong lúc nhạc chơi, cuối buổi mới hỏi tên bài; người chơi nhạc lễ thường vui lòng giải thích cho người hỏi thật lòng.
Nhạc lễ là phần đời sống đang tiếp diễn, không phải màn trình diễn cho khách. Tôn trọng không gian lễ là cách tốt nhất để được người trong nghề mở lòng chia sẻ.
Giữ nhóm Lễ: phần dễ bị quên của hệ bài tổ
Khi đờn ca tài tử được UNESCO ghi danh năm 2013, sự chú ý dồn nhiều vào vọng cổ, vào những bài quen trên sân khấu và vào các buổi đờn ca phục vụ khách du lịch. Nhóm Lễ, vốn ít người nghe, có nguy cơ chỉ còn nằm trong sách ký âm. Nhiều người chơi lâu năm đã nhắc rằng thiếu nhóm Lễ thì hệ bài tổ không còn trọn, và người học cũng mất một phần quan trọng để hiểu gốc của nhạc tài tử.
Ở nhiều địa phương, việc giữ nhóm Lễ gắn với việc giữ dàn nhạc lễ ở đình làng. Khi đình còn tổ chức lễ kỳ yên, còn mời dàn nhạc, thì người chơi nhạc lễ còn có chỗ hành nghề, còn lý do để dạy học trò. Khi lễ thưa dần hoặc thay bằng nhạc thu sẵn, nhóm bài này mất đi môi trường sống tự nhiên.
Người nghe có thể góp phần bằng những việc nhỏ: đến dự lễ ở đình khi có dịp, nghe và hỏi chuyện người chơi nhạc lễ, ủng hộ các buổi đờn có bài lễ ở câu lạc bộ. Với giáo viên, người làm nội dung văn hoá, nhóm Lễ là chất liệu tốt để giải thích rằng đờn ca tài tử không tách rời đời sống cộng đồng mà mọc lên từ chính đình làng và đám tiệc.
Câu hỏi thường gặp
Bảy bài Lễ gồm những bài nào?
Theo cách gọi phổ biến, nhóm Lễ gồm Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Vạn giá và Tiểu khúc. Tên nhóm và cách ghi tên bài có thể khác đôi chút giữa các tài liệu, nhưng bảy tên này là quen thuộc nhất.
Nhạc lễ và đờn ca tài tử khác nhau thế nào?
Nhạc lễ phục vụ nghi lễ cộng đồng như cúng đình, kỳ yên, đám giỗ, đám tang, phải đi theo các bước lễ. Đờn ca tài tử là lối chơi của người không chuyên, ngồi với nhau cho vui, nhiều tô điểm. Hai dòng có chung nhiều bài và nhiều người chơi.
Hơi Hạ và hơi Nhạc nghe ra sao?
Theo cách chia hay được trích dẫn, hơi Hạ và hơi Nhạc thuộc hệ Bắc, mang tính trang nghiêm: nhịp đều, chắc, ít luyến láy. Chúng hợp với nghi lễ hơn là với cảnh tình cảm, nên nghe đứng đắn và vững chứ không vui hay buồn rõ rệt.
Vì sao ít nghe bài Lễ trong cải lương?
Sân khấu cải lương cần bài bản chở cảm xúc nhân vật, còn bài lễ trang nghiêm và đều. Bài lễ chỉ xuất hiện ở những cảnh triều đình, cúng tế, đám cưới trong tuồng tích, thường là nhạc nền không ca.
Muốn nghe nhạc lễ thật thì đi đâu?
Lễ kỳ yên ở các đình làng Nam Bộ là dịp hay nghe dàn nhạc lễ nhất; lịch tuỳ từng đình. Đến nghe thì ăn mặc kín đáo, không cản lối người làm lễ, hỏi trước khi ghi âm. Câu lạc bộ đờn ca tài tử địa phương đôi khi cũng đờn bài lễ theo lối tài tử.
Học đờn tài tử có cần học nhóm Lễ không?
Người chơi lâu năm thường khuyên nên học, vì thiếu nhóm Lễ thì hệ bài tổ không trọn và người học khó hiểu gốc nhạc lễ của tài tử. Thứ tự học do thầy quyết; nhiều thầy cho học sau khi học trò đã chắc nhóm Bắc.