Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp là danh sách của UNESCO dành cho những di sản mà sức sống đang bị đe doạ nghiêm trọng, dù cộng đồng và nhà nước đã có nỗ lực giữ gìn. Việt Nam có ba di sản từng hoặc đang ở danh sách này: ca trù (2009), hát Xoan (2011, chuyển sang danh sách đại diện năm 2017) và nghệ thuật làm gốm của người Chăm (2022).
Nhiều người đọc tin "di sản được UNESCO ghi danh" mà không để ý loại danh sách, nên tưởng đây là một danh hiệu vinh dự giống mọi danh hiệu khác. Thật ra danh sách khẩn cấp vừa là sự công nhận, vừa là một lời báo động có kèm cam kết hành động. Bài này giải thích danh sách ấy nghĩa là gì, ba trường hợp của Việt Nam gặp nguy cơ ở đâu, và việc bảo vệ diễn ra thế nào.
Danh sách khẩn cấp khác danh sách đại diện ở điểm nào
Công ước năm 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể lập ra hai danh sách chính. Danh sách đại diện nhằm giới thiệu sự đa dạng của di sản nhân loại, giúp thế giới biết tới những thực hành văn hoá đang sống. Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp thì nhắm tới một việc cụ thể hơn: huy động sự chú ý và nguồn lực cho những di sản có nguy cơ không còn được truyền lại.
Để vào danh sách khẩn cấp, hồ sơ phải chỉ ra được di sản đang gặp đe doạ gì: số người thực hành giảm mạnh, người nắm nghề đã già, người trẻ không học, không gian thực hành mất đi, nguyên liệu khan hiếm, hay sự thay đổi xã hội làm cho di sản mất chỗ đứng. Hồ sơ còn phải kèm một kế hoạch bảo vệ cụ thể, có người chịu trách nhiệm, có hoạt động, có cách theo dõi kết quả.
Sau khi ghi danh, quốc gia phải báo cáo định kỳ về việc thực hiện kế hoạch đó. Nghĩa là danh sách khẩn cấp không phải nơi để di sản nằm yên, mà là một cam kết có hạn định. Mục tiêu cuối cùng là giúp di sản khoẻ lại đến mức không còn cần biện pháp khẩn cấp nữa.
Cũng nên biết rằng không phải di sản nào đang yếu đều được đưa vào danh sách này. Muốn vào, quốc gia phải chủ động lập hồ sơ, có sự đồng thuận của cộng đồng, và hồ sơ phải được hội đồng thẩm định của UNESCO chấp nhận. Nhiều lối hát, nhiều nghề ở Việt Nam đang mai một nhưng chưa có hồ sơ nào, và việc bảo vệ chúng hoàn toàn dựa vào nỗ lực trong nước.
So sánh hai danh sách
Bảng dưới đặt hai danh sách cạnh nhau để thấy khác biệt chính:
| Khía cạnh | Danh sách đại diện | Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp |
|---|---|---|
| Mục đích | Giới thiệu sự đa dạng, nâng nhận thức | Cứu di sản có nguy cơ không được truyền tiếp |
| Tình trạng di sản | Đang được thực hành khá vững | Sức sống bị đe doạ nghiêm trọng |
| Yêu cầu hồ sơ | Chứng minh giá trị, sự tham gia của cộng đồng, biện pháp bảo vệ | Như trên, cộng thêm phân tích nguy cơ và kế hoạch bảo vệ chi tiết |
| Theo dõi sau ghi danh | Báo cáo định kỳ | Báo cáo chặt hơn, theo kế hoạch hành động |
| Ví dụ ở Việt Nam | Quan họ, đờn ca tài tử, bài chòi, then | Ca trù, gốm Chăm; hát Xoan trước năm 2017 |
Một di sản có thể chuyển từ danh sách khẩn cấp sang danh sách đại diện khi tình trạng đã được cải thiện rõ ràng, như trường hợp hát Xoan. Chiều ngược lại về nguyên tắc cũng có thể xảy ra nếu một di sản đại diện suy yếu nghiêm trọng.
Ca trù: khi chuỗi truyền nghề bị đứt mấy chục năm
Ca trù vào danh sách khẩn cấp năm 2009 với nguy cơ nằm ở chính người giữ nghề. Sau nhiều thập kỷ vắng bóng, số đào nương và kép đàn còn nắm lối hát cổ chỉ còn ít, phần lớn đã rất cao tuổi. Lớp trẻ học ca trù có nhưng chưa nhiều, và việc học một lối hát khó như vậy cần nhiều năm.
Không gian hát cũng là một vấn đề. Ca trù xưa sống ở cửa đình, nhà riêng, nhà hát của giáo phường. Ngày nay những không gian ấy hầu như không còn, ca trù chủ yếu được hát ở câu lạc bộ, ở buổi diễn cho khách nghe. Người cầm chầu sành nghe, một mắt xích quan trọng để giữ chuẩn mực, cũng hiếm hơn trước.
Các biện pháp bảo vệ sau ghi danh tập trung vào việc tìm và ghi nhận nghệ nhân, mở lớp truyền dạy, hỗ trợ các câu lạc bộ ca trù ở nhiều địa phương, đưa ca trù đến với người nghe trẻ. Kết quả được ghi nhận ở mức có thêm người học, có thêm nơi sinh hoạt, nhưng ca trù vẫn còn ở danh sách khẩn cấp, cho thấy việc phục hồi một lối hát thính phòng tinh tế cần thời gian dài.
Hát Xoan: từ khẩn cấp sang đại diện
Hát Xoan ở Phú Thọ được ghi danh khẩn cấp năm 2011. Lúc ấy lối hát này gắn với bốn phường Xoan gốc ở vùng Việt Trì là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, mỗi phường còn rất ít nghệ nhân lớn tuổi biết hát đủ các chặng của một buổi hát Xoan. Không gian hát ở đình làng đầu xuân cũng thưa dần.
Trong những năm sau đó, địa phương và cộng đồng triển khai nhiều việc: ghi nhận và hỗ trợ nghệ nhân, mở lớp cho các phường Xoan gốc và nhiều câu lạc bộ mới, khôi phục việc hát ở đình, miếu trong dịp đầu năm, đưa hát Xoan vào hoạt động ngoại khoá ở trường học. Người trẻ học Xoan nhiều hơn, các phường có lớp kế cận.
Năm 2017, UNESCO chấp nhận chuyển hát Xoan sang danh sách đại diện. Đây là trường hợp được nhắc nhiều trong ngành di sản vì nó cho thấy danh sách khẩn cấp có thể là một chặng đường, không phải điểm cuối. Tất nhiên, chuyển danh sách không có nghĩa là hết việc: giữ cho hát Xoan sống tự nhiên trong cộng đồng, không chỉ trên sân khấu biểu diễn, vẫn là thách thức tiếp tục.
Gốm Chăm: tri thức nằm trong đôi tay người thợ
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được ghi danh khẩn cấp năm 2022, chủ yếu gắn với làng Bàu Trúc, trước thuộc Ninh Thuận, nay thuộc Khánh Hòa. Nét đặc biệt của gốm Chăm là cách làm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay: người thợ, thường là phụ nữ, đi vòng quanh khối đất để tạo dáng, rồi gốm được nung lộ thiên bằng rơm, củi chứ không trong lò kín.
Nguy cơ của gốm Chăm nằm ở nhiều phía. Số thợ nắm kỹ thuật truyền thống giảm, người trẻ chọn việc khác vì thu nhập không ổn định. Nguồn đất sét và chất đốt phù hợp không còn dồi dào như trước. Thị trường ưa sản phẩm rẻ, đồng đều, đẩy một số người làm theo khuôn hoặc thay đổi kỹ thuật để kịp số lượng, làm mất dần những gì tạo nên giá trị của nghề.
Kế hoạch bảo vệ vì thế không chỉ là dạy nghề mà còn phải tính tới nguyên liệu, thị trường và việc ghi nhận người thợ. Đây cũng là bài học chung: một nghề thủ công chỉ sống được khi người làm nghề sống được bằng nghề, trong khi vẫn giữ những công đoạn làm nên bản sắc của nó.
Những hiểu lầm hay gặp về danh sách khẩn cấp
"Khẩn cấp nghĩa là sắp mất hẳn". Không hẳn. Di sản vào danh sách này vẫn đang được thực hành, chỉ là sức sống yếu và có nguy cơ không truyền được sang thế hệ sau nếu không có biện pháp. Chính vì còn người giữ nên mới còn cơ hội cứu.
"Vào danh sách là có tiền ngay". UNESCO có quỹ hỗ trợ một số dự án, nhưng phần lớn nguồn lực bảo vệ đến từ nhà nước và cộng đồng trong nước. Ghi danh trước hết là một cam kết, kèm trách nhiệm báo cáo.
"Ghi danh xong thì di sản an toàn". Ngược lại, giai đoạn sau ghi danh mới là lúc việc bảo vệ bắt đầu thật sự. Nếu kế hoạch không được thực hiện, tình trạng có thể không cải thiện, thậm chí xấu đi.
"Bảo vệ là giữ nguyên như xưa". Di sản sống luôn thay đổi theo người thực hành. Bảo vệ là giữ cho nó được truyền tiếp và giữ những yếu tố cộng đồng coi là cốt lõi, không phải đóng băng nó như hiện vật trong tủ kính.
"Biểu diễn thật nhiều là bảo vệ tốt". Biểu diễn giúp quảng bá, nhưng nếu chỉ còn biểu diễn cho khách mà không còn thực hành trong đời sống cộng đồng thì di sản vẫn yếu. Người làm bảo vệ di sản thường cảnh báo về nguy cơ sân khấu hoá quá đà.
Bạn có thể góp phần thế nào
Bảo vệ di sản không chỉ là việc của cơ quan nhà nước. Người bình thường cũng có thể góp một phần nhỏ:
- Đi nghe, đi xem, đi thăm. Một buổi hát có người nghe là một buổi hát có lý do để tiếp tục. Khán giả chăm chú là động lực lớn cho người giữ nghề.
- Mua sản phẩm đúng giá trị. Với nghề thủ công, chọn sản phẩm làm theo lối truyền thống và hiểu vì sao chúng khác hàng làm khuôn giúp người thợ có lý do giữ nghề.
- Chia sẻ thông tin đúng. Ghi đúng năm, đúng loại danh sách, không thổi phồng, không gắn thêm truyền thuyết chưa kiểm chứng.
- Ủng hộ con em học. Nếu trong nhà có trẻ thích hát, thích nặn, đừng gạt đi vì nghĩ không có tương lai. Học một lối hát cổ cũng là học về văn hoá và kỷ luật.
- Tôn trọng cộng đồng. Khi đến làng, hỏi trước khi chụp ảnh người thợ, người hát; không yêu cầu họ biểu diễn chỉ để mình quay phim.
Những việc này có vẻ nhỏ, nhưng sức sống của một di sản rốt cuộc nằm ở chỗ có bao nhiêu người còn cần đến nó.
Câu hỏi thường gặp
Vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp có phải là điều xấu không?
Không. Đó là sự công nhận giá trị của di sản, đồng thời là lời báo động rằng di sản đang có nguy cơ và cần được hỗ trợ. Danh sách này giúp thu hút sự quan tâm và nguồn lực cho việc bảo vệ.
Việt Nam có những di sản nào trong danh sách khẩn cấp?
Hiện có ca trù (ghi danh năm 2009) và nghệ thuật làm gốm của người Chăm (năm 2022). Hát Xoan từng ở danh sách này từ năm 2011 và được chuyển sang danh sách đại diện năm 2017.
Vì sao hát Xoan được chuyển sang danh sách đại diện?
Vì sau nhiều năm triển khai các biện pháp bảo vệ, số người thực hành và học hát Xoan tăng lên, các phường Xoan có lớp kế cận, không gian hát được khôi phục. UNESCO đánh giá sức sống của di sản đã được cải thiện rõ.
Bốn phường Xoan gốc là những phường nào?
Đó là các phường An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, ở vùng Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Đây là những phường được coi là nơi giữ lối hát Xoan cổ, gắn với đình, miếu trong dịp đầu xuân.
Gốm Chăm khác gốm làm bằng bàn xoay thế nào?
Gốm Chăm truyền thống không dùng bàn xoay. Người thợ đi vòng quanh khối đất để vuốt dáng, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Vì vậy mỗi món đều có dáng hơi khác nhau và mang dấu tay người làm.
Một di sản có thể bị đưa ra khỏi danh sách UNESCO không?
Về nguyên tắc, UNESCO có cơ chế xem xét lại khi một di sản không còn đáp ứng tiêu chí. Thường thì việc theo dõi qua báo cáo định kỳ nhằm thúc đẩy bảo vệ hơn là để rút tên, và trường hợp rút tên với di sản phi vật thể rất hiếm.