Quân rối nước truyền thống thường được tạc bằng gỗ sung, loại gỗ nhẹ, xốp, dễ đục và nổi tốt trên nước; sau khi tạc, quân được bả, sơn bằng sơn ta nhiều lớp để chịu nước, rồi mới lắp máy điều khiển. Một quân rối đẹp phải vừa có dáng, có nét mặt, vừa đủ nhẹ để điều khiển từ xa và đủ bền để ngâm nước nhiều giờ.
Nghề tạc quân rối nằm giữa nghề mộc, nghề chạm và nghề sơn. Ở nhiều phường, người tạc quân chính là nghệ nhân điều khiển, hiểu quân phải cử động thế nào nên tạc cho hợp. Bài này đi qua từng công đoạn ở mức người xem muốn hiểu, không phải hướng dẫn làm tại nhà: chọn gỗ, tạo dáng, làm khớp, sơn, và chăm quân qua các mùa diễn.
Vì sao gỗ sung được ưa dùng
Cây sung mọc nhiều ở làng quê Bắc Bộ, gần ao, gần đình. Gỗ sung nhẹ, thớ mềm, khi khô thì xốp nên nổi tốt, lại dễ đục bằng dụng cụ cầm tay. Với quân rối nước, nhẹ là điều kiện sống còn: quân càng nặng thì sào càng phải to, người điều khiển càng mỏi, cử động càng kém linh hoạt. Gỗ nổi còn giúp quân giữ thăng bằng trên mặt nước, ít bị chìm khi đứng yên.
Gỗ sung cũng có nhược điểm. Thớ mềm nên dễ sứt, dễ mục nếu sơn bị bong và nước ngấm lâu ngày. Vì vậy chất lượng quân rối phụ thuộc rất nhiều vào khâu sơn phủ. Người làm nghề thường chọn cây đủ tuổi, xẻ rồi để gỗ khô một thời gian trước khi tạc, tránh để gỗ còn tươi vì khi khô gỗ co ngót làm nứt nét chạm.
Ngoài gỗ sung, một số nơi dùng gỗ khác nhẹ tương tự cho những bộ phận phụ, hoặc dùng tre, nứa cho cán, sào và khung. Nhưng khi nói đến thân và đầu quân rối nước truyền thống, gỗ sung là cái tên được nhắc nhiều nhất trong tài liệu và lời kể của người trong nghề.
Các công đoạn tạc một quân rối
Mỗi người thợ có cách làm riêng, nhưng một quân rối nước thường đi qua những công đoạn chính sau:
- Phác dáng trên khúc gỗ. Người thợ hình dung tư thế quân, xác định đâu là đầu, thân, tay, phần đế ngập nước, rồi đẽo bỏ phần thừa để có khối thô.
- Tạc thân và đầu. Dùng đục, dao nhỏ để tạo nét mặt, mũ áo, nếp vải. Đầu quân thường được làm kỹ nhất vì khán giả nhìn vào đó trước.
- Khoét rỗng và làm khớp. Với quân có cử động như gật đầu, giơ tay, thân được khoét chỗ để luồn dây, gắn trục; tay, đầu làm rời rồi lắp vào bằng chốt.
- Làm phần đế. Đế là phần chìm dưới nước, nối với sào hoặc máy. Đế phải đủ to để quân đứng vững nhưng không quá nặng.
- Bả và đánh nhẵn. Bề mặt được bả kín các thớ gỗ, chà nhẵn để sơn bám đều, đồng thời bịt bớt chỗ nước có thể ngấm vào.
- Sơn nhiều lớp. Sơn lót, sơn màu, có nơi thếp vàng hoặc bạc ở mũ áo, đồ trang sức của nhân vật; mỗi lớp phải để khô trước khi phủ lớp sau.
- Lắp máy và thử nước. Quân được gắn vào sào hoặc bộ máy, thả thử xuống nước để xem thăng bằng, độ nổi và cử động, chỉnh lại nếu quân nghiêng hoặc chìm.
Cả quá trình có thể mất nhiều ngày cho một quân nhỏ và lâu hơn nhiều với quân lớn như rồng, kiệu, thuyền. Ở phường làng, việc tạc quân thường làm rải rác trong năm, xen giữa mùa vụ.
Nét mặt và dáng: chỗ quân rối có hồn
Quân rối nước nhìn từ bờ ao, cách xa vài chục bước chân, nên nét mặt được tạc đơn giản, đậm và rõ. Mắt, mày, miệng được nhấn bằng màu tương phản để khán giả nhìn xa vẫn nhận ra nhân vật hiền hay dữ, già hay trẻ. Chú Tễu với bụng tròn, miệng cười toe là ví dụ quen thuộc: chỉ một dáng đứng đã cho biết đây là nhân vật vui tính.
Dáng quân rối cũng được tính cho mặt nước. Phần thân thường hơi ngả, tay đặt sẵn ở tư thế làm việc như cầm cày, cầm nơm, cầm cờ. Khi máy cử động, dáng ấy tạo ra động tác có nghĩa. Người thợ giỏi tạc sao cho dù quân chỉ cử động một khớp, khán giả vẫn đọc ra hành động.
Mỗi phường có phong cách tạc riêng: có phường quân mặt tròn, má phính; có phường quân mảnh, mắt dài. Khi xem quân rối cũ trong đình hay trong bảo tàng, bạn có thể thấy dấu tay của từng lớp thợ. Đó cũng là lý do các nhà sưu tầm và nghiên cứu quý những quân rối cũ có nguồn gốc rõ ràng, vì chúng ghi lại phong cách của một phường ở một thời.
Sơn ta và chuyện chịu nước
Vì sao dùng sơn ta. Sơn ta là nhựa cây sơn, được dùng từ lâu trong sơn son thếp vàng đồ thờ, sơn mài. Khi khô, lớp sơn ta cứng, bóng, chịu nước tốt, hợp với quân rối phải ngâm nước nhiều giờ. Màu son đỏ, đen then và ánh vàng bạc cũng tạo nên vẻ rực rỡ quen thuộc của rối nước.
Cần kiên nhẫn. Sơn ta khô chậm và cần môi trường ẩm vừa phải để khô đúng cách. Mỗi lớp phải chờ, chà, rồi mới phủ tiếp. Vì vậy một quân rối sơn kỹ tốn nhiều thời gian hơn phần tạc.
An toàn khi làm sơn. Nhựa sơn ta tươi có thể gây dị ứng da ở nhiều người, nổi mẩn, ngứa. Người trong nghề thường kể chuyện "bị sơn ăn" khi mới vào nghề. Đây là lý do việc sơn quân rối nên để người có kinh nghiệm làm, có đồ bảo hộ, không để trẻ em tiếp xúc với sơn chưa khô.
Sơn công nghiệp. Một số nơi hiện dùng sơn công nghiệp cho nhanh và rẻ hơn. Quân sơn kiểu này có thể bóng đẹp lúc mới nhưng độ bền khi ngâm nước và vẻ ấm của màu thường bị người trong nghề đánh giá khác với sơn ta. Đây là lựa chọn của từng phường, tuỳ điều kiện.
Quân rối theo kích cỡ và mức độ cử động
Không có chuẩn chung về kích thước; bảng dưới chỉ gom những kiểu quân thường gặp để bạn hình dung khối lượng công việc của người thợ.
| Kiểu quân | Ví dụ | Đặc điểm khi tạc |
|---|---|---|
| Quân nhỏ, ít cử động | Vịt, cá, ếch, người đứng xem | Tạc liền khối, ít khớp; chú trọng dáng và màu |
| Quân người có khớp | Người cày, cô cấy, chú Tễu | Đầu, tay làm rời; thân khoét luồn dây; nét mặt kỹ |
| Quân con vật lớn | Trâu, lân, cáo | Khối lớn nhưng phải nhẹ; chân, đuôi, đầu có thể cử động |
| Quân nhiều khúc | Rồng | Nhiều đoạn nối nhau để uốn lượn; có thể có chỗ đặt cơ cấu phun nước, khói |
| Cảnh và đạo cụ | Kiệu, thuyền, cây, nhà | Thường làm từ nhiều mảnh, kết hợp gỗ với tre, nứa; ưu tiên bền và gọn khi cất |
Nhìn vào bảng sẽ thấy vì sao một bộ quân của phường có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm món. Mỗi trò cần quân riêng, mỗi nhân vật có khi cần hai quân giống nhau để thay khi một quân hỏng giữa mùa. Quân rồng nhiều khúc, quân kiệu nhiều mảnh là những thứ tốn công nhất, thường được phường giữ gìn cẩn thận và chỉ làm mới khi thật cần.
Với người thợ, cái khó không nằm ở một quân đẹp mà ở cả bộ quân đồng bộ: cùng phong cách mặt, cùng tông màu, cùng tỷ lệ, để khi ra ao các nhân vật trông như thuộc về một thế giới. Đó là lý do các phường ngại pha quân của nhiều người thợ khác nhau trong cùng một trò.
Chăm và sửa quân rối qua các mùa diễn
Một quân rối nước không dùng mãi được. Sau mỗi mùa diễn, nước ngấm vào chỗ sơn bong, chân đế mòn, khớp lỏng, màu phai. Phường phải lau khô, phơi chỗ thoáng, sửa chỗ hỏng và sơn lại định kỳ. Quân bị mục sâu thì phải làm quân mới theo mẫu cũ. Ở nhiều phường, việc này gắn với dịp trước hội làng hoặc quanh ngày giỗ tổ nghề, khi anh em tụ lại.
Cất giữ cũng quan trọng không kém. Quân rối để nơi ẩm thấp dễ mốc, mối mọt; để nơi nắng gắt thì sơn nứt. Phường thường cất quân trong hòm hoặc giá gỗ, xếp theo trò để khi diễn lấy ra cho nhanh. Những quân lớn như rồng, kiệu chiếm nhiều chỗ, nên chuyện có một gian riêng để cất đồ là mong muốn của nhiều phường.
Khi làm quân mới, câu hỏi khó là giữ mẫu cũ đến đâu. Có phường chép lại đúng dáng quân xưa để giữ bản sắc; có phường cải tiến cho nhẹ hơn, dễ điều khiển hơn. Không có câu trả lời đúng duy nhất, nhưng việc ghi lại hình ảnh, kích thước quân cũ trước khi thay là cách giữ tư liệu mà nhiều người làm di sản khuyến khích.
Người tạc quân rối hôm nay
Nghề tạc quân rối không phải nghề đông người. Một phần quân rối hiện nay do chính nghệ nhân trong phường tạc, phần khác do thợ chạm, thợ mộc ở các làng nghề nhận làm theo đặt hàng của phường, nhà hát hoặc người mua làm đồ lưu niệm. Quân làm để diễn và quân làm để bày khác nhau rõ: quân diễn phải nhẹ, có khớp, chịu nước; quân bày chú trọng vẻ ngoài, có thể nặng hơn, không cần máy.
Nếu bạn muốn tìm hiểu nghề, cách tốt là đến phường hoặc xưởng vào lúc họ làm quân, xin phép đứng xem các công đoạn đục, bả, sơn. Nhiều người thợ sẵn lòng giải thích nếu khách tôn trọng thời gian và không chạm vào quân đang khô sơn. Với người mua quân rối làm quà, nên hỏi rõ quân làm để bày hay để diễn, chất liệu gì, sơn gì, thay vì chỉ nhìn màu sắc.
Muốn xem thêm vật phẩm thủ công có mô tả rõ ràng về chất liệu và cách làm, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn để hiểu một quân rối, không gì bằng xem nó cử động trên mặt ao, nơi từng nét đục và lớp sơn được tính toán để sống dưới nước.
Câu hỏi thường gặp
Quân rối nước nặng khoảng bao nhiêu?
Không có con số chung. Quân nhỏ như cá, vịt có thể cầm gọn trong tay, quân người cỡ vừa nặng hơn, còn những quân lớn như rồng, kiệu, thuyền cần nhiều người phối hợp. Người thợ luôn cố làm quân nhẹ nhất có thể để dễ điều khiển.
Có dùng gỗ khác thay gỗ sung được không?
Có thể, miễn gỗ nhẹ, nổi, dễ đục và chịu được sơn phủ. Tuy vậy gỗ sung được dùng phổ biến vì sẵn ở làng quê Bắc Bộ và đáp ứng tốt các yêu cầu này. Một số bộ phận phụ được làm bằng tre, nứa hoặc gỗ khác.
Vì sao quân rối nước có màu sặc sỡ?
Khán giả xem từ bờ ao cách xa, ánh sáng ngoài trời thay đổi, nên màu đậm và tương phản giúp nhận ra nhân vật. Sơn son, then đen, thếp vàng bạc cũng là bảng màu quen thuộc của đồ thờ và đồ sơn truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ.
Sơn ta có nguy hiểm không?
Nhựa sơn ta tươi có thể gây dị ứng da ở nhiều người. Khi đã khô hoàn toàn, lớp sơn ổn định hơn. Việc sơn nên để người có kinh nghiệm làm với đồ bảo hộ, không để trẻ em chạm vào sơn chưa khô; ai từng dị ứng nên tránh tiếp xúc trực tiếp.
Quân rối bày trong nhà có giống quân rối dùng để diễn không?
Không hoàn toàn. Quân diễn phải nhẹ, có khớp, có đế và chịu nước. Quân làm để bày thường chú trọng vẻ ngoài, có thể nặng hơn và không có máy. Khi mua, bạn nên hỏi rõ mục đích làm quân để biết mình đang nhận loại nào.
Bảo quản quân rối cũ trong nhà thế nào?
Nên để nơi khô thoáng, tránh nắng gắt và ẩm thấp, không ngâm nước nếu không cần diễn, lau bụi nhẹ bằng khăn mềm. Quân có sơn bong nên nhờ người có nghề sửa thay vì tự sơn đè, để không làm mất lớp sơn cũ có giá trị tư liệu.