Hát văn, còn gọi là chầu văn, là lối hát gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, do các cung văn vừa đàn vừa hát, dùng một hệ thống làn điệu riêng như phú, dọc, xá, cờn. Năm 2016, "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, và hát văn là một thành phần âm nhạc quan trọng của di sản này.
Bài này tiếp cận hát văn thuần tuý dưới góc âm nhạc: người hát là ai, dàn nhạc gồm những gì, các làn điệu chính nghe ra sao, hát văn sống ở những môi trường nào. Bài không hướng dẫn nghi lễ, không bàn về linh ứng và không cổ suý các hình thức chữa bệnh. Phần tín ngưỡng chỉ được nhắc như bối cảnh di sản; muốn hiểu sâu, bạn nên tìm đọc các công trình nghiên cứu văn hoá và hỏi những người trong cộng đồng.
Hát văn là âm nhạc của một tín ngưỡng
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ thờ các vị Thánh Mẫu cai quản trời, rừng núi và sông nước, cùng nhiều vị thánh khác. Trong không gian đền, phủ, âm nhạc là một phần không tách rời của sinh hoạt tín ngưỡng, và hát văn là hình thức âm nhạc chính. Các nhà nghiên cứu xem hát văn là một trong những loại hình âm nhạc dân gian phong phú nhất của đồng bằng Bắc Bộ.
Vì gắn với tín ngưỡng, lời hát văn phần lớn là văn chầu, ca ngợi công đức, tả trang phục, tính cách và sự tích của từng vị thánh. Mỗi giá chầu có những bản văn riêng, và cung văn phải biết chọn làn điệu phù hợp với tính cách vị thánh: vị uy nghiêm có làn điệu trang trọng, vị trẻ trung có làn điệu vui tươi.
Khi tiếp cận hát văn như âm nhạc, bạn có thể tạm đặt sang một bên phần niềm tin để chú ý tới giai điệu, nhịp điệu, cách phối khí. Điều này không có nghĩa coi nhẹ niềm tin của người thực hành, mà chỉ là chọn một góc nhìn. Người làm âm nhạc học hát văn vì giá trị nghệ thuật của nó, còn người trong tín ngưỡng hát văn vì ý nghĩa thiêng; hai góc nhìn có thể cùng tồn tại.
Hát văn có mặt ở nhiều nơi trên đồng bằng Bắc Bộ, nhất là những vùng có các trung tâm thờ Mẫu lớn, và theo chân người Việt vào miền Trung, miền Nam. Mỗi vùng có những nét riêng trong giọng hát và cách đàn, nhưng hệ thống làn điệu cơ bản có nhiều điểm chung.
Cung văn và dàn nhạc hát văn
Cung văn là ai. Cung văn là người hát và chơi nhạc trong hát văn, thường là nam giới theo truyền thống, dù ngày nay cũng có nữ cung văn. Một cung văn giỏi phải thuộc rất nhiều bản văn, nắm vững các làn điệu, chơi được đàn nguyệt và các nhạc cụ khác, đồng thời theo kịp diễn tiến của buổi lễ để đổi làn điệu đúng lúc.
Đàn nguyệt là trụ cột. Đàn nguyệt, cây đàn hai dây có bầu tròn như mặt trăng, là nhạc cụ quan trọng nhất trong dàn nhạc hát văn. Người cung văn chính thường vừa gảy đàn nguyệt vừa hát. Tiếng đàn nguyệt dẫn dắt, đệm và đối đáp với giọng hát, tạo ra nét đặc trưng dễ nhận ra của hát văn.
Bộ gõ giữ nhịp. Trống ban, phách, cảnh, thanh la là các nhạc cụ gõ thường có. Phách giữ nhịp chính, trống điểm những chỗ nhấn, cảnh và thanh la tạo màu âm sáng. Bộ gõ giúp hát văn có nhịp chắc, nhiều đoạn rộn ràng.
Nhạc cụ hơi và dây khác. Tuỳ dàn, có thể có thêm sáo, đàn nhị, có nơi thêm đàn thập lục. Những nhạc cụ này làm phong phú màu âm, nhưng đàn nguyệt và bộ gõ vẫn là nòng cốt.
Một dàn nhạc gọn mà đủ. Một dàn hát văn thường chỉ vài người, có khi chỉ hai ba cung văn. Mỗi người có thể chuyển qua lại giữa hát và chơi nhạc cụ. Sự linh hoạt này giúp dàn nhạc theo được nhịp của buổi lễ kéo dài nhiều giờ.
Các làn điệu hát văn thường được nhắc
Hệ thống làn điệu hát văn rất phong phú. Bảng dưới liệt kê một số làn điệu thường gặp trong các bản sưu tầm và giáo trình, kèm nét chung được mô tả; cách gọi và phân loại có thể khác nhau giữa các tác giả:
| Làn điệu | Nét chung thường được mô tả | Thường dùng khi |
|---|---|---|
| Phú (phú bình, phú chênh, phú nói, phú rầu) | Nhóm làn điệu chậm, gần ngâm, nhịp tự do hơn | Mở đầu, những đoạn trang nghiêm hoặc tâm tình |
| Dọc | Nhịp đều, tiết tấu vừa, dễ nhận ra | Kể văn, tả cảnh, tả nhân vật |
| Xá | Có màu sắc riêng, gắn với một số giá chầu nhất định | Những đoạn cần màu âm đặc trưng |
| Cờn | Giai điệu mềm, luyến láy | Những giá chầu mang nét dịu dàng |
| Bỉ | Chậm, ngân dài, sắc thái trữ tình | Những đoạn cần lắng lại |
| Thổng | Nhịp nhanh, rộn ràng | Những đoạn vui, náo nhiệt |
Danh sách trên chưa đầy đủ; các giáo trình hát văn có thể kể nhiều làn điệu hơn và chia nhỏ từng nhóm. Điều quan trọng với người nghe là nhận ra rằng hát văn không phải một giai điệu lặp đi lặp lại, mà là chuỗi làn điệu được ghép nối tuỳ theo diễn tiến, tạo ra sự đa dạng về nhịp và cảm xúc.
Nếu bạn muốn học kỹ, nên tìm các giáo trình của trường nghệ thuật hoặc các công trình nghiên cứu âm nhạc có ký âm cụ thể, và nghe bản thu của cung văn lâu năm để đối chiếu.
Ba môi trường của hát văn
Các nhà nghiên cứu thường chia hát văn theo môi trường diễn xướng. Hát thờ là hát trước ban thờ, ca ngợi các vị thánh, không gắn với nghi thức nhập đồng; nhịp thường trang nghiêm. Hát hầu là phần âm nhạc đi kèm nghi lễ hầu đồng, đòi cung văn theo sát diễn tiến để đổi làn điệu. Hát văn thi, hay hát văn biểu diễn, là hát trên sân khấu, trong các hội thi, liên hoan.
Trong mỗi môi trường, cung văn có cách hát khác nhau. Ở hát thờ, giọng hát chú trọng sự trang trọng, lời rõ. Ở hát hầu, nhịp và làn điệu thay đổi nhanh, cung văn phải linh hoạt. Ở hát văn thi, phần kỹ thuật thanh nhạc và trình diễn được đề cao, có khi có thêm dàn dựng.
Với người nghe nhạc, hát văn thi trên sân khấu là cánh cửa dễ tiếp cận nhất: thời lượng ngắn, chọn những đoạn hay, có giới thiệu. Nhưng để hiểu trọn hát văn, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cần biết cả bối cảnh tín ngưỡng nơi nó sinh ra. Đó là lý do bài này nhắc tới cả ba môi trường, dù chỉ đi sâu phần âm nhạc.
Khi tới đền, phủ để nghe hát văn, bạn nên giữ trật tự, ăn mặc kín đáo, không chen vào khu vực hành lễ, hỏi trước khi chụp ảnh hay quay phim. Đây là không gian tín ngưỡng của người khác, cần được tôn trọng như mọi nơi thờ tự.
Lời văn chầu: thơ lục bát và những bức chân dung
Lời hát văn chủ yếu là thơ lục bát, song thất lục bát, có những đoạn thơ bốn chữ, năm chữ. Nhiều bản văn có giá trị văn chương cao, tả cảnh núi rừng, sông nước, chợ phiên, trang phục rực rỡ của các vị thánh. Đọc kỹ, bạn sẽ thấy hình ảnh đời sống người Việt xưa hiện lên rất sinh động.
Mỗi giá chầu có văn riêng, và mỗi bản văn có thể có nhiều dị bản theo từng vùng, từng cung văn. Bản văn được truyền miệng và chép tay qua nhiều đời. Một số nhà nghiên cứu đã sưu tầm, xuất bản các tuyển tập văn chầu, giúp người quan tâm có thể đọc và so sánh.
Khi trích văn chầu để giới thiệu, cách thận trọng là chỉ trích ngắn, ghi rõ nguồn sưu tầm, và tránh tự đặt lời mới gán cho một vị thánh. Với cộng đồng thực hành, văn chầu có ý nghĩa thiêng, nên việc dùng lời cần sự tôn trọng.
Từ góc độ âm nhạc, điều thú vị là cùng một bản văn có thể được hát bằng nhiều làn điệu khác nhau, và cung văn chọn làn điệu nào tuỳ vào bối cảnh. Đây là chỗ thể hiện tài năng của cung văn: không chỉ thuộc lời, mà còn biết khoác cho lời một giai điệu phù hợp.
Giữ hát văn như một di sản âm nhạc
Từ khi được ghi danh cùng tín ngưỡng thờ Mẫu năm 2016, hát văn được quan tâm nhiều hơn trong các chương trình nghệ thuật, hội thi, liên hoan. Nhiều trường nghệ thuật đưa hát văn vào chương trình học, các nhà hát dàn dựng tiết mục hát văn trên sân khấu, giúp khán giả rộng rãi biết tới.
Cùng với đó cũng có những băn khoăn. Khi hát văn lên sân khấu, có ý kiến lo ngại phần lời và làn điệu bị cắt gọt, mất bối cảnh. Khi tín ngưỡng phát triển mạnh, có ý kiến lo ngại về những biểu hiện thương mại hoá, phô trương trong một số buổi lễ. Đây là những vấn đề được bàn nhiều trong giới nghiên cứu và quản lý văn hoá, và cách tiếp cận nhìn chung là giữ cái gốc, hạn chế lệch lạc.
Với người muốn học hát văn như một môn nghệ thuật, con đường phổ biến là học ở trường nghệ thuật, câu lạc bộ, hoặc theo học các cung văn lâu năm. Học hát văn đòi thời gian dài: học đàn nguyệt, thuộc làn điệu, thuộc văn, và hiểu bối cảnh để hát đúng chỗ.
Với người nghe, hãy bắt đầu bằng các bản thu hát văn thi hoặc hát thờ, nghe nhiều lần để quen tiếng đàn nguyệt và nhịp phách. Sau đó có thể đọc thêm về hệ thống làn điệu, so sánh cách các cung văn khác nhau xử lý cùng một làn điệu. Dần dần bạn sẽ thấy hát văn là một thế giới âm nhạc rất giàu.
Câu hỏi thường gặp
Hát văn và chầu văn có phải là một không?
Có. Hát văn và chầu văn là hai tên gọi phổ biến cho cùng một lối hát gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Tên chầu văn nhấn vào việc hát hầu các giá chầu, còn hát văn là tên gọi chung hơn, dùng cho cả hát thờ và hát biểu diễn.
Hát văn có được UNESCO ghi danh không?
Hát văn là một thành phần âm nhạc của Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, di sản được UNESCO ghi danh năm 2016 vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hát văn không có hồ sơ ghi danh riêng.
Nhạc cụ chính trong hát văn là gì?
Đàn nguyệt là nhạc cụ quan trọng nhất, thường do cung văn chính vừa gảy vừa hát. Đi kèm là bộ gõ gồm trống, phách, cảnh, thanh la, và tuỳ dàn có thể thêm sáo, đàn nhị hoặc đàn thập lục để phong phú màu âm.
Cung văn khác ca sĩ ở chỗ nào?
Cung văn vừa hát vừa chơi nhạc cụ, phải thuộc nhiều bản văn, nắm hệ thống làn điệu và theo kịp diễn tiến của buổi lễ để đổi làn điệu đúng lúc. Vai trò này gắn với không gian tín ngưỡng, khác với ca sĩ biểu diễn trên sân khấu.
Hát văn thi là gì?
Hát văn thi là hát văn trong các hội thi, liên hoan, trên sân khấu, tách khỏi bối cảnh nghi lễ. Thời lượng ngắn hơn, chọn những đoạn hay, chú trọng kỹ thuật thanh nhạc và trình diễn. Đây là cách dễ tiếp cận nhất cho người mới nghe.
Đi nghe hát văn ở đền, phủ cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen vào khu vực hành lễ, và hỏi trước khi chụp ảnh hay quay phim. Đây là không gian tín ngưỡng của cộng đồng, nên người đến nghe cần tôn trọng như khi đến bất kỳ nơi thờ tự nào.