Khôi phục một phường hát cổ thường bắt đầu từ một việc rất nhỏ: tìm ra vài người còn nhớ lối hát, ghi lại những gì họ nhớ, rồi gom một nhóm người chịu học. Từ đó, nếu có không gian sinh hoạt, có người đứng ra lo việc chung và có lý do để hát, nhóm nhỏ ấy dần thành một câu lạc bộ hay một phường mới. Phần lớn các phường ca trù, Xoan, quan họ, bài chòi, xẩm đang sinh hoạt hôm nay đã đi qua con đường đó.
Bài này tả các chặng của một cuộc khôi phục, những chỗ hay vấp và cách các nhóm đi trước đã xử lý. Bài không giới thiệu câu lạc bộ cụ thể nào; những gì viết ở đây là kinh nghiệm chung, áp dụng được cho một lối hát, một dàn nhạc hay một nhóm diễn xướng dân gian ở bất kỳ địa phương nào.
Vì sao phường hát tan và vì sao có thể dựng lại
Một phường hát dân gian xưa sống được nhờ ba thứ: người hát, dịp hát và nếp tổ chức. Người hát học từ nhỏ trong gia đình, trong xóm. Dịp hát là hội làng, là ngày lễ ở đình, là những đêm sinh hoạt. Nếp tổ chức là các lệ của phường, người đứng đầu, cách nhận người mới. Khi đời sống làng thay đổi, chiến tranh, di cư, phương tiện giải trí mới, cả ba thứ ấy cùng yếu đi, và phường tan dần mà nhiều khi không ai nhận ra thời điểm nó mất.
Điều đáng mừng là một lối hát truyền khẩu không mất ngay khi phường tan. Những người từng học vẫn nhớ, có khi nhớ rất lâu. Người già trong làng có thể không hát mấy chục năm, nhưng khi được hỏi, được khơi lại, họ vẫn hát được nhiều câu, nhiều bài. Đó là cơ hội để dựng lại, với điều kiện có người kịp tìm đến.
Một phường được khôi phục không giống hệt phường xưa. Người học mới có thể không phải con cháu trong làng, lịch sinh hoạt phải hợp với người đi làm, không gian hát có khi là nhà văn hoá thay vì sân đình. Nhưng nếu giữ được vốn bài, lề lối và sự gắn bó với cộng đồng, phường mới vẫn là người kế tục chính đáng của phường cũ.
Các chặng của một cuộc khôi phục
Mỗi nơi một hoàn cảnh, nhưng kinh nghiệm chung cho thấy cuộc khôi phục thường đi qua những chặng sau:
- Tìm người còn nhớ. Hỏi hội người cao tuổi, hỏi trong dòng họ, hỏi những người hay đi hội. Một người nhớ dẫn tới người khác. Ghi rõ ai, ở đâu, nhớ những gì.
- Ghi lại vốn bài. Xin phép ghi âm, ghi hình khi các cụ hát, chép lời, ghi chú những chỗ các cụ nói khác nhau. Không vội sửa cho "chuẩn"; dị bản cũng là tư liệu.
- Mời các cụ dạy. Ghi âm chỉ là bước giữ lại. Muốn phường sống thì người già phải trực tiếp dạy, dù chỉ vài buổi mỗi tháng, cho một nhóm người học.
- Gom người học. Bắt đầu từ người trong làng, người có giọng, có thời gian, có lòng. Không cần đông; năm bảy người học đều đặn quý hơn ba mươi người đến một lần.
- Chọn không gian sinh hoạt. Sân đình, nhà văn hoá, nhà một thành viên. Không gian ổn định giúp nhóm có nếp gặp nhau.
- Lập nếp tổ chức. Có người đứng ra lo việc chung, có lịch tập, có cách góp quỹ minh bạch, có sổ ghi người học và vốn bài đã học.
- Tìm dịp hát. Hát ở hội làng, ở ngày lễ của địa phương, ở các buổi giao lưu. Có dịp hát thì người học mới có lý do để tập.
- Truyền tiếp cho lớp sau. Khi người học đầu tiên đã vững, họ bắt đầu dạy lại cho người mới. Đây là dấu hiệu phường đã thật sự sống lại.
Giữ lề lối khi mọi thứ đã khác xưa
Một trong những câu hỏi khó nhất của các nhóm khôi phục là giữ lại lề lối cũ tới đâu. Phường xưa có những lệ gắn với hoàn cảnh xưa: chỉ con cháu trong làng mới được học, có thứ bậc ngồi theo tuổi và theo nghề, có lễ ra mắt người mới, có những bài chỉ hát trong một dịp nhất định. Một số lệ ấy hôm nay khó giữ hoặc không còn phù hợp.
Kinh nghiệm của nhiều nhóm là giữ những lệ liên quan trực tiếp đến cách hát và tinh thần của lối hát, linh hoạt với những lệ thuộc về tổ chức xã hội. Ví dụ, giữ đúng thứ tự các chặng của một buổi hát, giữ cách mời, cách đáp trong lối hát đối đáp, giữ trang phục ở mức tôn trọng truyền thống; nhưng mở cửa cho người ngoài làng học, cho cả nam và nữ học những phần trước đây chỉ dành cho một giới, nếu cộng đồng đồng thuận.
Quyết định giữ hay đổi không nên do một người làm. Hãy hỏi các cụ, hỏi những người hiểu lối hát, và bàn chung trong nhóm. Ghi lại những thay đổi đã quyết và lý do, để lớp sau hiểu vì sao phường của mình hát như vậy.
Những chỗ dễ vấp
Biến thành đội văn nghệ. Khi được mời biểu diễn nhiều, nhóm dễ chuyển sang dàn dựng tiết mục, rút ngắn bài, thêm động tác cho bắt mắt. Biểu diễn không xấu, nhưng nếu chỉ còn biểu diễn thì lối hát dần mất phần sinh hoạt cộng đồng vốn là gốc của nó.
Phụ thuộc vào một người. Nhiều nhóm sống nhờ một người nhiệt tình đứng ra lo hết. Khi người ấy ốm, chuyển đi hay mệt mỏi, cả nhóm tan. Nên chia việc cho nhiều người từ sớm.
Mâu thuẫn về chuẩn. Các cụ ở hai xóm có thể hát một bài theo hai cách và ai cũng cho mình đúng. Tôn trọng cả hai, ghi lại cả hai, thay vì ép theo một bản.
Thiếu người trẻ. Nhóm toàn người lớn tuổi thì sau mười năm lại đứng trước nguy cơ cũ. Cần chủ động mời học sinh, sinh viên, người trẻ trong làng, và tạo không khí để họ thấy thoải mái.
Tiền quỹ và sự minh bạch. Những khoản hỗ trợ, tiền bồi dưỡng biểu diễn nếu không rõ ràng rất dễ gây mất đoàn kết. Ghi chép thu chi công khai trong nhóm là cách đơn giản để giữ hoà khí.
Quan hệ với chính quyền và các tổ chức
Phần lớn các phường hát, câu lạc bộ dân gian sinh hoạt dưới hình thức câu lạc bộ ở cơ sở, có liên hệ với cán bộ văn hoá xã hoặc nhà văn hoá thôn. Quan hệ này giúp nhóm có chỗ sinh hoạt, được mời tham gia các dịp lễ của địa phương, có khi được hỗ trợ một phần kinh phí hoặc mời nghệ nhân về dạy. Ngược lại, nhóm cũng góp phần vào đời sống văn hoá chung của xã.
Khi di sản đã được ghi danh hoặc đưa vào danh mục quốc gia, các nhóm thực hành thường được chú ý nhiều hơn, có thể tham gia các chương trình truyền dạy có hỗ trợ. Đây là cơ hội, nhưng cũng kéo theo những yêu cầu như báo cáo, biểu diễn theo lịch. Nhóm nên giữ cho mình quyền quyết định chuyên môn về lối hát, không để các yêu cầu bên ngoài làm thay đổi cốt lõi.
Các viện nghiên cứu, trường nghệ thuật, nhà nghiên cứu độc lập là đối tác hữu ích. Họ giúp ghi chép, đối chiếu tư liệu, có khi tìm được bản thu cũ của chính làng mình trong kho lưu trữ. Khi hợp tác, nên thống nhất từ đầu về việc sử dụng tư liệu và ghi công cho cộng đồng.
Khi không còn ai nhớ: khôi phục từ tư liệu
Có những lối hát mà khi người ta tìm đến thì người nhớ cuối cùng đã mất. Lúc đó cuộc khôi phục phải dựa vào tư liệu: bản thu âm cũ trong kho của các viện nghiên cứu, bản chép lời trong sách sưu tầm, bài viết của nhà nghiên cứu từng điền dã, lời kể gián tiếp của con cháu. Đây là con đường khó hơn nhiều, và kết quả luôn có phần dựng lại.
Khi khôi phục từ tư liệu, điều quan trọng nhất là thành thật. Nhóm nên ghi rõ phần nào dựa trên bản thu, phần nào dựa trên văn bản, phần nào là phỏng đoán hợp lý của người khôi phục. Một lối hát dựng lại không vì thế mà kém giá trị, nhưng nếu trình bày như thể đó là bản nguyên gốc truyền miệng không đứt đoạn thì sẽ gây hiểu lầm cho người nghe và cho cả các đợt nghiên cứu sau.
Kinh nghiệm cũng cho thấy nên tìm tới những lối hát gần gũi còn sống ở vùng lân cận. Nhiều làn điệu có họ hàng với nhau, cách nhả chữ, cách ngân của một lối hát còn sống có thể gợi ý cho những chỗ bản thu cũ không rõ. Người khôi phục cần biết lắng nghe các nghệ nhân của lối hát gần nhất, thay vì tự đặt ra theo tai nghe hiện đại.
Dấu hiệu một phường đã thật sự sống lại
Có mấy dấu hiệu cho thấy cuộc khôi phục đã vượt qua giai đoạn mong manh. Thứ nhất, nhóm sinh hoạt đều đặn trong nhiều năm, kể cả khi không có ai mời biểu diễn. Thứ hai, những người học đầu tiên đã bắt đầu dạy lại cho người mới, nghĩa là mạch truyền nghề không còn chỉ dựa vào các cụ. Thứ ba, lối hát quay lại với dịp hát vốn có của nó, như hội làng, ngày lễ, những buổi gặp gỡ trong cộng đồng.
Một dấu hiệu nữa khó đo nhưng rất rõ khi gặp: người trong làng coi phường hát là của mình. Họ đến nghe, góp gạo góp nước, khoe với khách. Khi đó phường hát không còn là dự án của vài người nhiệt tình, mà đã trở lại vị trí của nó trong đời sống làng.
Con đường đến đó thường dài hơn người ta nghĩ, có khi mười năm, hai mươi năm, với nhiều lúc chững lại. Những nhóm đi được đường dài thường có chung một điều: họ không vội, họ coi việc gặp nhau hát mỗi tuần là niềm vui tự thân, và họ luôn để dành chỗ cho người mới bước vào.
Câu hỏi thường gặp
Muốn khôi phục một lối hát ở làng thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc tìm những người còn nhớ, thường là người cao tuổi, và xin phép ghi lại những gì họ nhớ. Song song, tìm một vài người trẻ có lòng để học trực tiếp. Liên hệ cán bộ văn hoá xã để được hỗ trợ về chỗ sinh hoạt và kết nối.
Câu lạc bộ dân ca có cần đăng ký không?
Câu lạc bộ sinh hoạt ở cơ sở thường được thành lập hoặc công nhận qua chính quyền, nhà văn hoá hoặc tổ chức đoàn thể. Thủ tục cụ thể tuỳ địa phương; bạn nên hỏi cán bộ văn hoá xã để làm đúng quy định hiện hành.
Phường hát mới có được coi là chính thống không?
Nếu phường giữ được vốn bài, lề lối và được cộng đồng chấp nhận, nhất là khi được các nghệ nhân cao tuổi truyền dạy trực tiếp, thì đó là sự tiếp nối chính đáng. Không có phường nào giống hệt phường xưa, vì hoàn cảnh đã khác.
Làm sao thu hút người trẻ vào phường hát?
Tạo không khí thân thiện, có lịch tập hợp lý, cho người trẻ được hát sớm chứ không chỉ ngồi nghe, mời họ tham gia ghi âm, quay phim, quản lý sổ sách. Người trẻ ở lại khi họ thấy mình có vai trò.
Có nên thay đổi lời hay nhạc cho hợp thời không?
Nên thận trọng. Giữ vốn bài cổ là ưu tiên. Sáng tác mới trên nền làn điệu cũ có thể làm, nhưng nên tách rõ đâu là bài cổ, đâu là bài mới, để người nghe và lớp học sau không nhầm.
Ghi âm các cụ hát cần lưu ý gì?
Xin phép trước, giải thích bản ghi dùng vào việc gì, ghi rõ tên người hát nếu họ đồng ý, ngày ghi và nơi ghi. Nên đưa lại cho gia đình các cụ một bản. Không đăng lên mạng khi chưa được đồng ý.