Múa bông, múa đèn và múa sênh tiền là ba điệu múa dân gian quen thuộc trong hội làng, lễ đình và các dịp lễ của người Việt: múa bông dùng hoa hoặc mâm hoa để dâng lễ, múa đèn dùng đèn sáng trong đêm hội, múa sênh tiền dùng nhạc cụ gõ có gắn đồng tiền để vừa múa vừa tạo nhịp. Mỗi điệu có biến thể riêng theo vùng, có khi đi vào cả múa cung đình và sân khấu chèo, tuồng.
Khác với múa lân hay múa rồng cần đạo cụ lớn, những điệu múa này nhỏ nhắn, thường do phụ nữ hoặc thiếu nữ trong làng đảm nhận, động tác mềm, chú trọng đội hình và sự thành kính. Bài này tả đạo cụ, động tác chính và bối cảnh của từng điệu ở mức kiến thức phổ thông; tên các biến thể cụ thể của từng làng chỉ nêu khi đủ chắc.
Múa trong lễ: vì sao điệu múa dân gian gắn với đình
Trong làng Việt xưa, đình là nơi thờ thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Các lễ lớn ở đình như lễ vào đám, lễ Kỳ yên không chỉ có phần tế mà còn có phần dâng lễ bằng nghệ thuật: hát, múa, diễn trò. Múa dâng hoa, dâng đèn là cách cộng đồng thể hiện lòng thành kính một cách đẹp đẽ, vừa có ý nghĩa nghi lễ vừa là dịp để người làng thưởng thức.
Vì gắn với lễ, các điệu múa này thường có tính trang nghiêm, động tác chậm, đội hình cân đối, người múa ăn mặc chỉnh tề. Người được chọn múa thường là thiếu nữ chưa chồng hoặc phụ nữ có nết na được làng tin cậy, theo lệ của từng nơi. Việc tập múa trước ngày lễ là sinh hoạt chung của nhiều thế hệ phụ nữ trong làng.
Cùng với thời gian, nhiều điệu múa dâng lễ đã bước ra sân khấu biểu diễn, được các đoàn nghệ thuật dàn dựng lại. Phiên bản sân khấu thường cầu kỳ hơn, nhưng phiên bản ở đình làng vẫn giữ được không khí cộng đồng mà sân khấu khó có.
Múa bông: dâng hoa trong lễ đình
Múa bông, theo cách gọi ở Nam Bộ và một số vùng miền Trung, là điệu múa dâng hoa. Người múa cầm hoa, bó hoa hoặc mâm hoa, di chuyển theo đội hình, cúi chào, dâng lên phía nơi thờ. Ở nhiều đình Nam Bộ, múa bông gắn với lễ Kỳ yên, lễ cầu an của làng, và thường do các em gái hoặc thiếu nữ đảm nhận. Có nơi múa bông đi cùng với các tiết mục hát bội trong lễ.
Động tác múa bông thường đơn giản: bước nhỏ, xoay người, nâng mâm hoa lên ngang mày rồi hạ xuống, đổi vị trí theo đội hình chéo, vòng tròn. Cái đẹp nằm ở sự đồng đều và vẻ thành kính, không ở kỹ thuật khó. Âm nhạc đi kèm thường là nhạc lễ của địa phương.
Tên gọi "múa bông" có thể gây nhầm vì ở các vùng khác nhau, cùng một cái tên có thể chỉ những điệu múa khác nhau đôi chút. Khi viết hoặc giới thiệu, nên ghi rõ múa bông ở làng nào, trong lễ nào, thay vì coi là một điệu múa thống nhất trên cả nước.
Múa đèn: ánh sáng trong đêm hội
Múa đèn là tên gọi chung cho những điệu múa dùng đèn làm đạo cụ. Người múa có thể đặt đèn trên lòng bàn tay, trên đĩa, trên đầu, hoặc cầm đèn lồng, di chuyển trong bóng tối để tạo nên những đường sáng. Múa đèn đẹp nhất về đêm, khi ánh đèn là nguồn sáng chính, và đội hình người múa vẽ ra những hình khối ánh sáng chuyển động.
Múa đèn có mặt ở nhiều nơi: trong hội làng Bắc Bộ, trong một số tích chèo, và trong múa cung đình Huế. Trong số các điệu múa cung đình Huế còn được biết đến hiện nay có điệu Lục cúng hoa đăng, trong đó người múa cầm đèn và hoa, xếp đội hình thành chữ; đây là điệu múa thường được nhắc khi nói về múa đèn trong cung đình. Ở các làng, múa đèn đơn giản hơn nhưng giữ cùng tinh thần dâng ánh sáng.
Ngày nay, múa đèn trên sân khấu thường dùng đèn điện an toàn thay cho đèn dầu, nến. Ở các lễ hội làng còn dùng đèn lửa thật, cần chú ý khoảng cách với khán giả, quần áo người múa và các vật dễ cháy như vải che, cờ phướn. Đây là chi tiết thực tế mà ban tổ chức nào cũng phải tính.
Sênh tiền: nhạc cụ trong tay người múa
Cấu tạo. Sênh tiền là nhạc cụ gõ làm bằng các thanh gỗ cứng, có gắn những đồng tiền kim loại xâu lại. Người chơi vừa gõ hai thanh vào nhau, vừa vuốt, vừa lắc, tạo ra cả tiếng gỗ chắc và tiếng tiền xủng xoẻng.
Trong dàn nhạc. Sênh tiền có mặt trong nhiều dàn nhạc cổ truyền và sân khấu dân gian, dùng để giữ nhịp, tạo điểm nhấn vui tươi. Âm thanh của nó dễ nhận ra giữa các nhạc cụ khác.
Múa sênh tiền. Khi sênh tiền trở thành đạo cụ múa, người múa vừa di chuyển vừa gõ tạo nhịp cho chính mình và cả đội. Điệu múa vì thế có âm thanh tự thân, sinh động, nhịp nhàng. Múa sênh tiền được biết đến ở nhiều vùng, có mặt trong hội làng, trên sân khấu chèo và trong các chương trình múa dân gian.
Kỹ thuật. Người múa phải giữ nhịp gõ đều trong lúc xoay, bước, đổi đội hình. Cả đội phải gõ cùng lúc mới tạo được hiệu quả, nên múa sênh tiền đòi hỏi tập chung kỹ lưỡng.
So sánh nhanh ba điệu múa
Bảng dưới gom đặc điểm chính của ba điệu múa theo những gì người xem có thể quan sát. Các biến thể ở từng địa phương có thể khác.
| Điệu múa | Đạo cụ | Bối cảnh thường gặp | Chỗ đáng xem |
|---|---|---|---|
| Múa bông | Hoa, bó hoa, mâm hoa | Lễ đình, lễ Kỳ yên, nhất là ở Nam Bộ | Sự đồng đều, thành kính, đội hình dâng lễ |
| Múa đèn | Đèn trên tay, trên đĩa, đèn lồng | Đêm hội, lễ làng, múa cung đình Huế, tích chèo | Đường sáng trong bóng tối, đội hình tạo hình |
| Múa sênh tiền | Sênh tiền có gắn đồng tiền | Hội làng, sân khấu chèo, chương trình múa dân gian | Nhịp gõ do chính người múa tạo ra, tiết tấu vui |
Ba điệu múa có chung tinh thần dâng lễ và tính cộng đồng, nhưng mỗi điệu khai thác một giác quan khác nhau: múa bông thiên về hình ảnh hoa và sự thành kính, múa đèn thiên về ánh sáng, múa sênh tiền thiên về âm thanh. Xem cả ba, người xem hiểu thêm sự phong phú của múa dân gian Việt.
Trang phục và âm nhạc đi kèm
Trang phục của người múa dâng lễ thường giản dị mà trang trọng. Ở nhiều làng miền Bắc, người múa mặc áo tứ thân hoặc áo dài truyền thống, thắt lưng màu, đầu vấn khăn. Ở Nam Bộ, các em gái múa bông có thể mặc áo dài màu tươi, tóc gọn. Trong múa cung đình Huế, trang phục cầu kỳ hơn, theo quy định riêng của từng điệu. Điểm chung là màu sắc hài hoà với không gian đình, không quá loè loẹt.
Âm nhạc là phần quyết định nhịp của điệu múa. Múa bông thường đi với nhạc lễ, nhịp khoan thai. Múa đèn có thể đi với nhạc lễ hoặc các làn điệu dân ca, tuỳ nơi. Múa sênh tiền có lợi thế riêng là chính người múa tạo nhịp, nhưng vẫn thường có trống, đàn, sáo đệm theo. Trong lễ đình, nhạc công thường là người làng hoặc phường nhạc quen việc lễ.
Khi các điệu múa được đưa lên sân khấu, nhạc thường được phối lại, thêm nhạc cụ, kéo dài đoạn cao trào. Cách làm này giúp tiết mục hấp dẫn hơn với khán giả rộng, nhưng người muốn tìm hiểu gốc nên tìm nghe bản nhạc đi kèm ở chính lễ đình.
Xem múa dâng lễ ở đình làng: vài phép lịch sự
Múa dâng lễ là một phần của nghi lễ, nên người xem cần cư xử khác với khi xem một buổi biểu diễn thông thường:
- Giữ trật tự, không gọi to, không bình phẩm người múa trong lúc lễ đang diễn ra.
- Đứng ở chỗ ban tổ chức bố trí, không đi ngang qua đội hình hay đứng chắn giữa người múa và nơi thờ.
- Hỏi trước khi chụp ảnh hoặc quay phim cận người múa, nhất là các em nhỏ; không dùng đèn chớp khi múa đèn.
- Ăn mặc kín đáo khi vào đình, như khi đến bất cứ nơi thờ tự nào.
- Nếu muốn tìm hiểu ý nghĩa điệu múa, chờ sau lễ rồi hỏi người cao tuổi trong làng hoặc người dạy múa.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính sự tôn trọng của người ngoài giúp làng giữ được không khí trang nghiêm của lễ, và giúp các điệu múa tiếp tục được diễn đúng tinh thần của chúng.
Giữ các điệu múa dân gian hôm nay
Nhiều điệu múa dâng lễ ở đình làng còn được duy trì nhờ các đội văn nghệ của thôn, xã, các câu lạc bộ phụ nữ, người cao tuổi. Trước mỗi mùa lễ, các bà, các chị dạy lại cho thế hệ trẻ. Ở một số nơi, các nhà văn hoá và trường học đưa múa dân gian vào hoạt động ngoại khoá, giúp các em biết đến những điệu múa của quê mình.
Nguy cơ lớn nhất là các điệu múa dân gian bị "sân khấu hoá" quá mức: thay trang phục, động tác, nhạc nền bằng những thứ hiện đại hơn để biểu diễn, rồi dần dần bản gốc ở làng bị quên. Ghi hình các điệu múa ở làng như chúng đang được diễn, ghi chép tên người dạy, ý nghĩa từng động tác là cách giữ tư liệu đơn giản mà hữu ích.
Với người làm nội dung hoặc giáo viên, khi giới thiệu múa dân gian nên nêu rõ điệu múa thuộc vùng nào, gắn với lễ nào, tránh gộp chung thành "múa truyền thống Việt Nam" chung chung. Sự cụ thể ấy giúp người xem tôn trọng và hiểu đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Múa bông có ở miền Bắc không?
Tên gọi "múa bông" quen thuộc hơn ở Nam Bộ và một số vùng miền Trung. Ở miền Bắc cũng có những điệu múa dâng hoa trong lễ đình nhưng có thể mang tên gọi khác. Khi tìm hiểu, nên hỏi tên gọi riêng ở từng làng.
Sênh tiền là nhạc cụ gì?
Sênh tiền là nhạc cụ gõ làm từ các thanh gỗ cứng có gắn những đồng tiền kim loại. Người chơi gõ, vuốt, lắc để tạo tiếng gỗ và tiếng tiền. Sênh tiền có mặt trong nhiều dàn nhạc cổ truyền và được dùng làm đạo cụ trong múa sênh tiền.
Múa đèn có nguy hiểm không?
Múa đèn dùng đèn dầu hoặc nến thật cần chú ý khoảng cách với khán giả, vải trang phục và vật dễ cháy xung quanh. Trên sân khấu hiện nay, nhiều đoàn dùng đèn điện an toàn. Ở lễ hội làng, ban tổ chức cần bố trí người theo dõi.
Ai thường múa trong các lễ đình?
Theo lệ của nhiều nơi, người múa dâng lễ thường là thiếu nữ hoặc phụ nữ trong làng được tin cậy. Ngày nay các đội văn nghệ thôn, xã, câu lạc bộ phụ nữ, học sinh cũng tham gia. Quy định cụ thể khác nhau tuỳ làng.
Có thể học các điệu múa này ở đâu?
Bạn có thể hỏi các đội văn nghệ ở thôn, xã, nhà văn hoá, câu lạc bộ múa dân gian hoặc trường nghệ thuật tại địa phương. Học trực tiếp từ những người trong làng giúp giữ được động tác và ý nghĩa gốc của điệu múa.
Lục cúng hoa đăng là gì?
Lục cúng hoa đăng là tên một điệu múa cung đình Huế, trong đó người múa cầm đèn và hoa, di chuyển xếp thành đội hình. Đây là điệu múa thường được nhắc tới khi nói về múa đèn trong cung đình, hiện vẫn được các đơn vị nghệ thuật ở Huế biểu diễn.