Phường rối nước là một nhóm người trong làng cùng giữ nghề múa rối nước: có quân rối, có thủy đình hoặc ao diễn, có lệ riêng về nhận người, chia việc, giữ bí mật kỹ thuật và thờ tổ nghề. Trước khi có nhà hát chuyên nghiệp, gần như toàn bộ nghệ thuật rối nước sống trong các phường như vậy ở đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi phường một vốn trò, một bộ quân, một cách điều khiển, nên khán giả sành có thể nhận ra phường nào đang diễn qua dáng quân rối và nhịp trò.
Bài này không nhắc lại phần tổng quan về thủy đình và chú Tễu mà nhiều trang đã viết. Trọng tâm là cái thiết chế đứng sau buổi diễn: phường là gì so với đoàn nghệ thuật, người ta vào phường thế nào, ai làm việc gì trong buồng trò, lệ giữ nghề có những điều gì, và các phường còn hoạt động đang xoay xở ra sao. Các tên phường nêu trong bài là những phường được nhắc nhiều trong tài liệu phổ thông; nhiều làng khác từng có rối nước nhưng dữ kiện không đủ chắc nên bài không kể tên.
Phường khác đoàn nghệ thuật ở chỗ nào
Chữ "phường" trong tiếng Việt xưa chỉ một nhóm người cùng nghề, cùng sinh hoạt theo một lệ chung. Phường rối nước không phải công ty, cũng không phải đoàn biểu diễn ăn lương. Thành viên của phường trước hết là nông dân trong làng: ngày thường đi cấy, đi buôn, đến mùa hội hay khi có làng khác mời thì tụ lại, sửa quân, tập trò và ra ao diễn. Thu nhập từ diễn rối thường chỉ là phần thêm, có khi chỉ đủ chi cho việc tu sửa quân rối và làm cỗ giỗ tổ.
Vì gắn chặt với làng, phường mang nhiều đặc điểm của thiết chế làng xã. Phường có trùm phường hoặc người đứng đầu, thường là người cao tuổi, giỏi nghề và được anh em nể. Phường có sổ sách hoặc ít ra là quy ước truyền miệng về đóng góp, chia phần, giữ đồ. Quân rối, sào, máy và tấm mành thường là tài sản chung, cất ở nhà một thành viên được tin cậy hoặc ở một gian cạnh đình.
Đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp ra đời sau, tuyển diễn viên qua trường lớp, diễn theo lịch và có đạo diễn dàn dựng tiết mục mới. Hai mô hình không đối lập nhau: nhiều nghệ nhân phường từng được mời truyền nghề cho nhà hát, và nhà hát cũng học lại vốn trò cổ từ phường. Nhưng khi nói "rối nước làng", người trong nghề ngầm hiểu đó là thứ rối sinh ra từ ao làng, gắn với hội làng và do chính dân làng điều khiển.
Những phường hay được nhắc tên
Phường Đào Thục. Làng Đào Thục ở vùng Đông Anh cũ, nay thuộc Hà Nội, là một trong những phường rối nước được giới nghiên cứu và báo chí nhắc nhiều nhất. Phường được biết đến với bộ quân rối mang dáng riêng và với việc giữ được buổi diễn ở ao làng trong nhiều dịp lễ.
Phường Nguyên Xá. Nguyên Xá thuộc vùng Đông Hưng của tỉnh Thái Bình cũ, nay nằm trong tỉnh Hưng Yên. Đây là phường thường được nhắc khi bàn về các tích trò cổ và cách điều khiển quân rối khéo; nhiều tài liệu coi Nguyên Xá là một trong những cái nôi của rối nước vùng Thái Bình cũ.
Phường Thanh Hải. Thanh Hải thuộc vùng Thanh Hà của tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng. Phường cũng nằm trong nhóm được nhắc đến khi kể các phường rối nước còn giữ nghề ở đồng bằng Bắc Bộ.
Những làng khác. Rối nước từng có mặt ở nhiều làng thuộc các vùng Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng, Ninh Bình ngày nay. Không ít phường đã tan từ lâu, chỉ còn lại vài quân rối cũ trong đình hoặc lời kể của người già. Khi đọc một danh sách dài các "làng rối nước", bạn nên coi đó là tư liệu cần đối chiếu, vì cùng một làng có thể mang tên khác qua các lần đổi địa giới.
Lệ vào phường và chuyện giữ bí mật nghề
Điều người ngoài hay tò mò nhất về phường rối nước là lệ giữ nghề. Theo lời kể ở nhiều làng, thời trước người vào phường phải là đàn ông trong làng, có khi phải là con cháu trong dòng họ đã ở phường. Người mới vào làm lễ ra mắt tổ nghề và anh em trong phường, hứa không đem kỹ thuật ra ngoài. Nhiều phường được kể là chỉ truyền nghề cho con trai, không truyền cho con gái vì con gái đi lấy chồng làng khác có thể mang nghề theo.
Thứ được giữ kín nhất thường không phải tích trò, vì tích trò khán giả nào cũng thấy, mà là phần máy: cách làm và nối máy điều khiển, cách gắn dây, cách đặt cọc dưới nước để quân rối đi xa, cách làm cho quân phun nước hay ngoảnh đầu. Mỗi phường có vài "miếng" riêng, và đó là niềm tự hào khiến phường này khác phường kia. Cũng vì lệ kín như vậy mà nhiều kỹ thuật đã mất theo người, khi phường tan mà không còn ai nhận truyền.
Ngày nay lệ đã nới nhiều. Một số phường nhận cả phụ nữ vào điều khiển quân hoặc hát, nhận người trẻ ngoài dòng họ, và sẵn lòng chia sẻ kỹ thuật với nhà nghiên cứu. Tuy vậy, thái độ trân trọng "miếng nghề" vẫn còn: nếu bạn đến làng tìm hiểu, nên hỏi xin phép trước khi chụp phần máy trong buồng trò, và đừng lấy làm lạ nếu nghệ nhân chỉ kể đến một mức nhất định.
Ai làm việc gì trong một buổi diễn của phường
Một buổi rối nước cần nhiều người hơn khán giả tưởng. Cách chia việc dưới đây là khung thường gặp; số người và tên gọi khác nhau theo từng phường và quy mô buổi diễn.
| Việc | Người đảm nhận | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Điều khiển quân rối | Các nghệ nhân đứng trong buồng trò, ngâm nửa người dưới nước | Cầm sào, giật máy, đưa quân ra vào theo nhịp trò; trò lớn cần nhiều người phối hợp |
| Nhạc và hát | Nhóm nhạc công, người hát ngồi ở một bên thủy đình hoặc trên bờ | Trống, mõ, kèn, nhị, sáo; hát các làn điệu dân ca, chèo để dẫn trò |
| Dẫn trò | Người lồng tiếng cho chú Tễu hoặc nhân vật dẫn | Nói lời giới thiệu, pha trò, đối đáp với khán giả |
| Hiệu ứng | Người phụ trách pháo, khói, lửa | Đốt pháo cho trò múa rồng, đánh trận; giữ an toàn khu vực đốt |
| Chuẩn bị và giữ đồ | Người được phường tin cậy, thường là người lớn tuổi | Sơn sửa quân rối, kiểm tra máy, dọn buồng trò, cất đồ sau buổi diễn |
Phường rối và hội làng
Trong xã hội làng xưa, rối nước trước hết là một phần của hội. Đến ngày hội, phường dựng hoặc mở thủy đình, quây buồng trò, diễn cho cả làng và khách thập phương xem. Buổi diễn vừa là dâng lên thành hoàng hay vị thần làng thờ, vừa là dịp giải trí hiếm hoi của người nông dân. Vì vậy vốn trò của phường gắn nhiều với nghề nông và với ước vọng của làng: cày cấy, chăn trâu, bắt cá, rước kiệu, vinh quy.
Phường cũng có thể được làng khác mời đến diễn trong hội của họ. Khi đó phường mang quân, máy và đồ nghề đi, diễn trên ao của làng chủ. Những chuyến đi diễn như vậy giúp các phường biết vốn trò của nhau, nhưng đồng thời cũng là lúc mỗi phường giữ kín phần máy hơn cả. Lời kể của các làng cho thấy giữa các phường vừa có giao lưu, vừa có chút ganh đua về tay nghề.
Hội làng cũng là nơi phường được nhìn nhận. Phường diễn hay thì được làng trọng, được góp phần lo việc hội; phường diễn kém hay để quân hỏng thì chịu tiếng. Có thể hiểu vì sao nhiều phường đến nay vẫn ưu tiên diễn ở hội làng mình, dù diễn cho khách du lịch đem lại thu nhập đều đặn hơn.
Giỗ tổ nghề như một sinh hoạt của phường
Tổ nghề. Nhiều phường rối nước thờ một vị tổ nghề, người được coi là đã truyền nghề cho làng. Tên và sự tích vị tổ khác nhau theo từng nơi, phần lớn dựa vào truyền thuyết của làng, nên khi gặp một câu chuyện về tổ nghề bạn nên hiểu đó là lời truyền của chính làng ấy.
Ngày giỗ. Ngày giỗ tổ là dịp cả phường tụ họp: dâng lễ, ôn lại lệ phường, phân việc cho mùa diễn tới, kiểm lại quân rối. Đây thường cũng là lúc người mới được giới thiệu với tổ và anh em, nên có ý nghĩa như một lễ nhập môn.
Giữ đồ và sửa quân. Quân rối gỗ ngâm nước lâu ngày dễ bong sơn, nứt, mục chân. Phường thường tranh thủ trước mùa hội hoặc sau giỗ tổ để sơn sửa, thay sào, kiểm lại dây máy. Việc này cho thấy rõ phường là một tập thể nghề, không chỉ là nhóm diễn.
Ghi nhớ người đã khuất. Ở nhiều phường, lễ giỗ tổ cũng là lúc nhắc tên các bậc nghệ nhân đi trước. Đó là cách truyền nghề bằng ký ức: người trẻ biết mình đang đứng trong một dòng nối dài, chứ không chỉ học một kỹ thuật.
Phường rối nước hôm nay: giữ được gì, đang thiếu gì
Phần lớn các phường còn hoạt động hiện nay sống nhờ kết hợp hai việc: diễn trong hội làng và diễn cho khách tham quan, cho trường học hoặc các chương trình văn hoá. Một số phường được hỗ trợ làm lại thủy đình, làm thêm quân rối, mở lớp truyền nghề cho thanh thiếu niên trong làng. Ở chiều ngược lại, nhiều phường thiếu người trẻ, vì diễn rối là việc nặng, phải ngâm nước lâu, thu nhập không ổn định.
Một khó khăn ít được nói đến là ao làng. Muốn diễn rối nước cần mặt nước đủ rộng, nước không quá bẩn, có chỗ dựng buồng trò và chỗ cho khán giả. Khi ao bị lấp, thu hẹp hoặc ô nhiễm, phường phải chuyển sang bể diễn dựng tạm, và cái không khí ao làng mất đi một phần. Vì vậy giữ phường rối cũng gắn với giữ không gian làng.
Nếu bạn là giáo viên, hướng dẫn viên hay người làm nội dung muốn giới thiệu phường rối nước, cách tôn trọng nhất là ghi đúng tên làng, nêu rõ thông tin nào là lời kể của làng, không thêm thắt "bí kíp" cho hấp dẫn, và nhắc người xem rằng phía sau mỗi buổi diễn là những người nông dân giữ nghề bằng thời gian của chính họ.
Câu hỏi thường gặp
Phường rối nước có phải là đoàn chuyên nghiệp không?
Không. Phường rối nước là nhóm người trong làng cùng giữ nghề theo lệ chung, thành viên phần lớn làm nông hoặc nghề khác. Đoàn chuyên nghiệp tuyển diễn viên qua trường lớp và diễn theo lịch; hai bên có giao lưu, học hỏi lẫn nhau nhưng là hai mô hình khác nhau.
Vì sao các phường rối nước giữ kín kỹ thuật?
Kỹ thuật làm máy và điều khiển quân là thứ làm nên bản sắc của từng phường, cũng là chỗ đứng của phường trong làng và khi đi diễn nơi khác. Lệ giữ kín giúp phường giữ được miếng nghề riêng, nhưng cũng khiến không ít kỹ thuật mất đi khi không còn người kế tục.
Phụ nữ có được tham gia phường rối nước không?
Theo lời kể ở nhiều làng, lệ cũ chỉ cho đàn ông trong làng tham gia điều khiển quân. Ngày nay lệ đã nới ở nhiều nơi, có phường nhận phụ nữ vào hát, chơi nhạc hoặc điều khiển quân. Mỗi phường một khác, nên muốn biết chính xác cần hỏi trực tiếp người trong phường.
Có thể tìm xem phường rối nước diễn ở đâu?
Cách chắc nhất là hỏi chính quyền xã, nhà văn hoá hoặc ban quản lý di tích nơi có phường, nhất là vào mùa hội làng đầu năm. Một số phường cũng diễn theo lịch cho khách tham quan, nhưng lịch thay đổi theo từng năm và từng mùa.
Đến làng tìm hiểu phường rối nước cần lưu ý gì?
Bạn nên báo trước với người trong phường, hỏi xin phép trước khi chụp buồng trò và phần máy, không tự ý chạm vào quân rối, không đòi nghệ nhân tiết lộ kỹ thuật riêng. Ghi chép lời kể thì nên ghi rõ đó là lời của ai, ở làng nào.
Tên phường rối nước có thay đổi theo địa giới mới không?
Tên làng thường giữ nguyên, nhưng tên xã, huyện và tỉnh đã thay đổi qua nhiều lần sắp xếp, gần nhất là đợt sắp xếp tỉnh thành từ giữa năm 2025. Khi viết hoặc tìm đường, bạn nên ghi cả tên làng, tên vùng cũ và tên tỉnh hiện nay để tránh nhầm.