Chơi tranh Tết là nếp của nhiều gia đình nông thôn Bắc Bộ xưa: cuối tháng Chạp đi chợ tranh hoặc mua của người gánh tranh, về dán lên vách, lên cửa, cạnh bàn thờ, rồi sang năm lại bóc ra thay bộ mới. Tranh khi ấy không phải đồ sưu tầm, mà là một món của Tết, như bánh chưng, câu đối, cành đào.
Bài này kể nếp chơi tranh Tết qua những câu hỏi cụ thể: tranh bán ở đâu, ai mua tranh gì, dán ở chỗ nào trong nhà, vì sao năm nào cũng thay, và nếp ấy đang thay đổi ra sao. Nội dung chủ yếu nói về vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi có các làng tranh Tết nổi tiếng; các vùng khác có tục riêng, bạn nên hỏi thêm người lớn tuổi ở địa phương mình.
Tranh là một món của Tết
Trong ký ức của nhiều người lớn tuổi ở nông thôn Bắc Bộ, những ngày giáp Tết luôn có cảnh mẹ hoặc bà mua về một cuộn tranh, cả nhà bóc tranh cũ đã ám khói trên vách, quét vách, rồi dán tranh mới lên. Gian nhà vốn tối bỗng sáng lên vì những mảng màu đỏ, vàng, xanh. Đó là lúc trẻ con biết Tết đã thật sự đến.
Tranh Tết rẻ, nên gần như nhà nào cũng sắm được vài tờ. Nhà khá giả mua nhiều, chọn bức đẹp, có khi mua cả tranh Hàng Trống tô vờn để treo gian giữa. Nhà nghèo mua một hai tờ gà, tờ lợn để dán cửa. Không ai bắt buộc phải có tranh, nhưng thiếu tranh thì cái Tết như vơi đi một chút sắc màu.
Tranh đặt cạnh những món khác của Tết: câu đối đỏ, mâm ngũ quả, cành đào hay cây quất. Mỗi món một vai: câu đối nói lời chúc bằng chữ, tranh nói bằng hình, mâm quả và bàn thờ nói bằng lễ. Với người không biết chữ, tranh là cách gần gũi nhất để có lời chúc treo trong nhà quanh năm.
Chợ tranh và người gánh tranh
Chợ tranh ở làng tranh. Ở các làng làm tranh như Đông Hồ, những tháng cuối năm có chợ tranh họp tại làng. Người buôn từ nhiều nơi tìm tới mua tranh về bán lại, người dân quanh vùng cũng đến chọn. Theo lời kể của người làng, chợ tranh đông nhất vào tháng Chạp, khi cả làng đã in tranh suốt mấy tháng trước để chờ phiên chợ.
Phiên chợ quê. Tranh theo người buôn tới các chợ quê khắp vùng đồng bằng. Ở những phiên chợ cuối năm, tranh được bày trên chiếu, trên nong, xếp thành từng xấp theo đề tài. Người mua đứng xem, chọn từng tờ, mặc cả vài đồng.
Người gánh tranh. Nhiều người buôn gánh tranh đi bán rong qua các làng, gõ cửa từng nhà. Hình ảnh người gánh tranh với những cuộn giấy cuộn tròn trên đòn gánh là một phần của cảnh Tết làng quê mà nhiều hồi ký, bài báo xưa nhắc tới.
Phố bán tranh ở kinh thành. Ở Hà Nội xưa, tranh Hàng Trống được làm và bán ngay tại khu phố của người làm tranh, phục vụ nhà phố, nhà buôn, nhà quan. Không khí mua tranh ở đây khác chợ quê: tranh to hơn, tô kỹ hơn, người mua kỹ tính hơn.
Ai mua tranh gì: một cách nhìn theo nhu cầu
Bảng dưới gom những nhu cầu thường được nhắc khi người xưa sắm tranh Tết, theo lời kể và các bài nghiên cứu phổ thông. Đây là khuynh hướng chung, không phải quy tắc bắt buộc của mọi nhà.
| Người mua, nhu cầu | Đề tài thường chọn | Ý muốn gửi gắm |
|---|---|---|
| Gia đình nông dân | Gà, lợn, trâu, cảnh lao động | Mong năm mới chăn nuôi thuận, đủ ăn |
| Nhà có con nhỏ | Tranh trẻ em ôm gà, ôm vịt, tranh đồ chơi | Mong con khoẻ, ngoan, nhà đông vui |
| Nhà có người học | Tranh cá chép, tranh người đọc sách | Mong con cháu học hành đỗ đạt |
| Nhà có người già | Tranh đào, tranh chúc thọ | Mong ông bà mạnh khoẻ, sống lâu |
| Nhà muốn trang trí gian giữa | Tranh bộ tứ bình, tranh khổ lớn tô kỹ | Làm đẹp gian thờ, gian tiếp khách |
Nhìn bảng có thể thấy tranh Tết là một "lời chúc theo yêu cầu". Người mua chọn tranh theo điều mình mong cho gia đình năm tới, và người làm tranh hiểu điều đó nên in đủ các đề tài cho từng nhóm khách. Ý nghĩa ở đây là ước mong, không phải lời hứa: treo tranh cá chép không làm ai đỗ đạt, nhưng nhắc cả nhà nhớ chuyện học.
Dán tranh ở đâu trong nhà
Theo lời kể ở nhiều làng, tranh được dán ở những chỗ dễ nhìn và hợp với đề tài. Tranh gà, tranh tướng thường dán ở cửa hoặc cánh cửa, như một hình ảnh canh giữ theo quan niệm dân gian. Tranh chúc tụng, tranh đẹp dán ở vách gian giữa, hai bên bàn thờ, nơi khách đến chơi nhìn thấy đầu tiên. Tranh cho trẻ con có khi dán thấp, ngang tầm mắt các em.
Cách dán cũng rất giản dị. Người ta dùng hồ gạo hay cơm nguội miết lên bốn góc tờ tranh rồi áp vào vách đất, vách gỗ, cột nhà. Tranh không đóng khung, không có kính. Qua một năm, tranh bị khói bếp, khói nhang, bụi và ẩm làm sẫm màu, giấy bong mép. Đến Tết sau, bóc ra là vừa.
Nhà khá hơn có thể bồi tranh lên giấy dày hoặc vải, gắn trục treo như tranh cuộn, đặc biệt với tranh Hàng Trống khổ lớn. Những bức này được giữ lâu hơn, có khi treo vài năm. Nhưng với phần đông gia đình nông thôn, tranh Tết là thứ dùng trong một năm rồi thay, đúng như tên gọi của nó.
Việc dán tranh thường làm cùng lúc với dọn nhà cuối năm, sau khi quét mạng nhện, lau bàn thờ, quét vôi lại vách nếu có điều kiện. Trẻ con được giao giữ chậu hồ, đưa tranh cho người lớn, hay chọn chỗ dán tờ tranh mình thích. Với nhiều người, kỷ niệm về tranh Tết gắn liền với chính buổi dán tranh ấy hơn là với bức tranh cụ thể nào.
Vì sao năm nào cũng thay tranh
Lý do đầu tiên là thực tế: tranh giấy dán trực tiếp lên vách không chịu nổi một năm khói bụi. Đến cuối năm, tranh đã cũ, bẩn, rách, thay là chuyện đương nhiên. Giá tranh rẻ nên việc thay không quá tốn kém. Tờ tranh cũ bóc xuống có khi được trẻ con giữ lại chơi, gấp làm đồ chơi giấy, hoặc dùng lót, gói đồ trong nhà, ít khi bị bỏ phí hẳn.
Lý do thứ hai thuộc về ý nghĩa của Tết. Tết là lúc làm mới mọi thứ: quét nhà, lau bàn thờ, may áo mới, sắm đồ mới. Thay tranh cũ bằng tranh mới cũng nằm trong tinh thần ấy, như cách nói "tống cựu nghênh tân". Bóc tranh cũ là khép lại năm qua, dán tranh mới là mở năm tới với những lời chúc mới.
Lý do thứ ba là nhu cầu của chính nghề tranh. Vì nhà nhà thay tranh mỗi năm, các làng tranh có thị trường đều đặn, sống được bằng nghề. Khi tục thay tranh mai một, thị trường thu hẹp, và đó là một trong những nguyên nhân khiến nhiều làng tranh suy giảm trong thế kỷ trước. Nghề và tục gắn với nhau chặt chẽ: mất tục thì nghề khó sống.
Nếp chơi tranh Tết hôm nay
Ngày nay ít gia đình còn dán tranh giấy lên vách như xưa. Nhà xây tường sơn, ít ai muốn dán hồ lên tường; bàn thờ, phòng khách được trang trí bằng nhiều thứ khác. Tuy vậy tranh dân gian không biến mất khỏi Tết. Nhiều gia đình mua một bức tranh in lại, đóng khung treo dịp Tết và giữ luôn quanh năm. Tranh cũng xuất hiện trên thiệp, bao lì xì, hộp quà, đồ trang trí phố phường dịp đầu năm.
Ở các thành phố, những dịp gần Tết thường có các phiên trưng bày, phiên chợ tranh, chương trình trải nghiệm in tranh cho trẻ em. Đây là cách để người thành thị, nhất là trẻ nhỏ, chạm vào tục chơi tranh mà ông bà từng có. Một số làng tranh cũng mở cửa cho khách đến xem in tranh trong những tháng cuối năm.
Nếu muốn giữ nếp chơi tranh Tết trong gia đình mình, bạn không cần làm cầu kỳ. Mỗi năm chọn một bức tranh theo điều cả nhà mong cho năm tới, kể cho con nghe ý nghĩa bức tranh, treo vào chỗ trang trọng. Năm sau đổi bức khác, cất bức cũ vào hộp. Sau vài năm, gia đình bạn sẽ có một bộ tranh gắn với từng năm, và con cháu có một nếp Tết riêng để nhớ. Nếu cần tìm tranh có mô tả rõ nguồn gốc, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Giữ ký ức về tục chơi tranh
Phần lớn những gì chúng ta biết về tục chơi tranh Tết xưa đến từ lời kể của người già, hồi ký, bài báo cũ và vài bức ảnh. Nhiều chi tiết như phiên chợ họp ngày nào, giá một tờ tranh bao nhiêu, ai là người gánh tranh nổi tiếng trong vùng, đến nay không còn ai nhớ rõ. Mỗi người lớn tuổi đi qua là một phần ký ức mất theo.
Một việc nhỏ mà ý nghĩa là hỏi chính ông bà, cha mẹ mình về tranh Tết ngày xưa: nhà mình dán tranh gì, mua ở đâu, ai đi mua. Ghi lại bằng giọng nói hay vài dòng chữ, kèm ảnh nếu còn. Những câu chuyện gia đình như vậy, khi được gom lại, giúp người nghiên cứu hiểu tục chơi tranh đa dạng hơn nhiều so với những gì sách vở ghi.
Với giáo viên, đây cũng là một bài tập hay cho học sinh dịp gần Tết: phỏng vấn người lớn tuổi trong nhà về tranh Tết, rồi chia sẻ với cả lớp. Học sinh vừa học về tranh dân gian, vừa học cách hỏi chuyện, lắng nghe và ghi chép, những kỹ năng mà sách giáo khoa khó dạy hết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa dán tranh ngày Tết?
Tranh Tết là một món của Tết như câu đối, mâm quả. Tranh làm gian nhà sáng sủa, mang lời chúc bằng hình ảnh cho cả người không biết chữ, và hợp với tinh thần làm mới mọi thứ khi năm mới đến. Mỗi bức gửi một ước mong như đủ ăn, con khoẻ, học giỏi.
Chợ tranh Đông Hồ họp vào lúc nào?
Theo lời kể của người làng, chợ tranh ở Đông Hồ họp trong những tháng cuối năm và đông nhất vào tháng Chạp, khi người buôn và người dân khắp vùng tìm tới mua tranh Tết. Ngày họp cụ thể từng thời kỳ có khác nhau, bạn nên hỏi người làng nếu cần chi tiết.
Tranh Tết xưa được dán ở đâu trong nhà?
Tranh gà, tranh tướng thường dán ở cửa; tranh chúc tụng, tranh đẹp dán ở vách gian giữa hoặc hai bên bàn thờ; tranh cho trẻ có khi dán thấp. Người ta dùng hồ gạo hoặc cơm nguội dán bốn góc lên vách, không đóng khung, và thay tranh mới vào Tết sau.
Vì sao năm nào cũng thay tranh Tết?
Tranh giấy dán trên vách bị khói bụi, ẩm làm hỏng sau một năm. Thay tranh cũng hợp với tinh thần làm mới đón năm mới. Và chính tục thay tranh mỗi năm giúp các làng tranh có thị trường đều đặn; khi tục mai một, nhiều làng tranh suy giảm theo.
Ngày nay chơi tranh Tết thế nào cho hợp?
Bạn có thể chọn một bức tranh in lại theo điều cả nhà mong cho năm mới, đóng khung treo ở chỗ trang trọng, kể cho con nghe ý nghĩa bức tranh. Năm sau đổi bức khác và cất bức cũ. Như vậy vừa giữ nếp, vừa hợp với nhà cửa hiện đại.
Treo tranh Tết có mang lại may mắn không?
Tranh Tết mang lời chúc theo quan niệm dân gian, như mong năm mới đủ đầy, con cháu học hành. Đó là ý nghĩa biểu tượng và là nếp văn hoá; tranh không quyết định vận may. Treo tranh là để nhà có không khí Tết và nhắc nhau những điều mình mong.