Tranh chúc tụng là nhóm tranh dân gian nói lời chúc bằng hình: gà trống gợi đức tính người quân tử, cá chép gợi đỗ đạt, quả đào gợi sống lâu, quả lựu nhiều hạt gợi con cháu đông, em bé bụ bẫm gợi nhà đông vui. Người xưa nhìn tranh là "đọc" được lời chúc, như ta đọc một tấm thiệp.
Bài này không kể lại ý nghĩa của mấy bức Đông Hồ quen thuộc nhất mà nhiều nơi đã viết, mà đi vào chính ngôn ngữ biểu tượng: mỗi hình ảnh mang nghĩa gì, nghĩa ấy từ đâu ra, vì sao có hình phải đọc qua chơi chữ đồng âm, và đọc thế nào cho khỏi gán nghĩa quá đà. Ý nghĩa ở đây là lời chúc theo quan niệm dân gian, không phải lời hứa về vận may.
Tranh chúc tụng như một tấm thiệp bằng hình
Trong xã hội nông thôn xưa, lời chúc Tết đến với nhau qua lời nói, qua câu đối và qua tranh. Câu đối cần biết chữ mới đọc được; tranh thì ai cũng xem được. Người làm tranh vì thế phát triển một bộ hình ảnh quen thuộc, mỗi hình gắn với một lời chúc cụ thể, để người mua chỉ cần nhìn là chọn được đúng điều mình muốn chúc cho nhà mình hay cho người thân.
Bộ hình ảnh ấy được dùng lặp lại qua nhiều thế hệ và nhiều dòng tranh, từ Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng đến tranh kính Nam Bộ. Gà, cá, đào, lựu, sen, trẻ em là những hình xuất hiện khắp nơi. Nhờ lặp lại, ý nghĩa của chúng trở thành hiểu biết chung, giống như ngày nay ai cũng hiểu trái tim là tình yêu.
Cần nhớ rằng ý nghĩa biểu tượng thay đổi theo vùng, theo thời và theo người giải thích. Bài này nêu những cách hiểu phổ biến được nhiều tài liệu nhắc tới; bạn có thể gặp cách hiểu khác ở nơi khác, và điều đó bình thường với một hệ biểu tượng dân gian.
Gà trống và gà mẹ đàn con
Gà trống với năm đức. Hình gà trống trong tranh dân gian thường được giải thích theo quan niệm "gà có năm đức" xuất phát từ sách cổ Trung Hoa và được người Việt tiếp nhận: mào đỏ như mũ quan gợi văn, cựa sắc gợi võ, dám đánh nhau gợi dũng, có mồi gọi bạn gợi nhân, gáy đúng giờ gợi tín. Treo tranh gà trống vì thế mang ý mong người đàn ông trong nhà có đủ phẩm cách.
Tiếng gáy đầu năm. Gà trống gáy báo sáng nên còn gắn với ý xua bóng tối, đón ngày mới. Theo quan niệm dân gian, tranh gà dán ở cửa ngày Tết như để đón năm mới sáng sủa. Đây là ý nghĩa biểu tượng, không phải công dụng thực tế.
Gà mái và đàn con. Tranh gà mái dẫn đàn con hoặc gà mẹ ấp con mang ý gia đình sum họp, con cháu đông đủ, mẹ chăm con. Đây là đề tài gần gũi với nhà nông, nhìn là thấy ấm. Người làm tranh thường vẽ đàn gà con quây quanh mẹ, mỗi con một dáng: con mổ thóc, con rúc cánh, con ngước nhìn. Chính những dáng nhỏ ấy làm bức tranh sống động, và trẻ con rất thích đếm từng con gà trong tranh.
Đại cát. Một số bức gà có chữ đề mang ý "đại cát", tức rất tốt lành. Chữ đề như vậy giúp người không quen biểu tượng cũng hiểu ngay lời chúc. Khi trích, nên lấy phiên âm của nguồn tin cậy.
Bảng biểu tượng thường gặp và lời chúc đi kèm
Bảng dưới gom các biểu tượng thường gặp trong tranh chúc tụng và cách hiểu phổ biến. Ý nghĩa ghi ở đây là lời chúc theo quan niệm dân gian; mỗi vùng có thể có cách hiểu riêng.
| Hình ảnh | Lời chúc thường gắn với nó | Nguồn gốc ý nghĩa |
|---|---|---|
| Cá chép | Học hành đỗ đạt, thăng tiến | Tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng |
| Quả đào | Sống lâu, mạnh khoẻ | Tích đào tiên ăn vào sống lâu trong truyện cổ |
| Quả lựu | Con cháu đông đúc | Lựu nhiều hạt, hạt đỏ mọng |
| Hoa sen | Thanh cao, trong sạch | Sen mọc trong bùn mà không hôi tanh mùi bùn |
| Em bé bụ bẫm | Nhà đông con, con khoẻ ngoan | Hình ảnh trực tiếp của mong ước có con |
| Lợn, gà, trâu | Chăn nuôi thuận, đủ ăn | Tài sản quen thuộc của nhà nông |
| Hươu, dơi | Lộc, phúc | Chơi chữ đồng âm mượn từ chữ Hán |
Những hình ảnh này thường được ghép với nhau: em bé ôm cá chép, em bé bên quả đào, gà đứng cạnh hoa. Khi ghép, lời chúc cũng ghép lại, như vừa mong con khoẻ vừa mong con học giỏi.
Chơi chữ đồng âm: khi hình phải đọc bằng tiếng
Một số biểu tượng trong tranh chúc tụng không hiểu được chỉ bằng nhìn, mà phải "đọc" theo âm. Đây là lối chơi chữ đồng âm phổ biến trong nghệ thuật trang trí chữ Hán, được người Việt tiếp nhận qua văn hoá Nho học và giao lưu. Con dơi được dùng vì chữ chỉ con dơi đồng âm với chữ "phúc"; con hươu đồng âm với chữ "lộc"; con cá đồng âm với chữ chỉ sự dư thừa.
Vì thế, một bức tranh có năm con dơi bay quanh có thể được hiểu là "ngũ phúc", một bức có hươu và cây cổ thụ có thể là lời chúc lộc và thọ. Người không quen lối chơi chữ này dễ thấy lạ khi con dơi, vốn không được ưa trong đời thường, lại xuất hiện trong tranh chúc tụng. Với người xưa quen chữ Hán, nhìn con dơi mà nghĩ ngay tới chữ phúc là chuyện tự nhiên, cũng như ta nghe một câu nói lái là bật cười.
Lối đọc đồng âm cũng là chỗ dễ bị gán nghĩa quá đà. Không phải hình nào cũng có tầng nghĩa chơi chữ. Một con cá trong tranh sinh hoạt có thể chỉ là con cá người ta bắt được. Khi giải thích, hãy dừng ở những biểu tượng có nguồn rõ, và nói "có thể hiểu", "thường được hiểu" thay vì khẳng định mọi chi tiết đều có ẩn ý.
Những bức chúc tụng thường được giới thiệu
Em bé ôm gà, em bé ôm vịt. Cặp tranh Đông Hồ thường được giới thiệu với tên Vinh hoa và Phú quý: em bé bụ bẫm ôm gà và ôm vịt. Hai bức thường treo thành đôi, mang ý chúc con cháu khoẻ mạnh, nhà cửa sung túc, vẻ vang.
Lợn ăn cây ráy. Bức tranh con lợn đang ăn cây ráy, thân có vòng âm dương, là một trong những bức Đông Hồ được nhắc nhiều. Con lợn béo gợi ý no đủ, chăn nuôi thuận. Cây ráy là thức ăn quen thuộc của lợn ở nông thôn xưa.
Cá chép trông trăng. Đề tài cá chép ngước nhìn trăng xuất hiện trong tranh Hàng Trống và nhiều dòng tranh khác, gắn với ý học hành, chí hướng vươn lên. Bức tranh thường có đường nét mềm mại, nước và trăng tạo không khí thơ mộng.
Tranh chúc thọ. Hình ông già tóc bạc, quả đào, hạc, tùng là những yếu tố thường gặp trong tranh chúc thọ, dùng treo cho nhà có người cao tuổi hoặc làm quà mừng thọ.
Lưu ý khi trích tên. Tên các bức có thể khác nhau giữa các nguồn, một bức có khi có hai ba tên gọi. Khi dạy học hay viết bài, hãy lấy tên theo bảo tàng hoặc sách mà bạn dẫn, và ghi nguồn.
Đọc tranh chúc tụng cho đúng mức
Có hai cách đọc tranh chúc tụng dễ sai. Cách thứ nhất là đọc như một danh sách công dụng: treo gà để có con trai giỏi, treo cá để đỗ đạt, treo lựu để sinh con. Cách đọc này biến lời chúc thành lời hứa, đi xa khỏi tinh thần của người làm tranh. Người xưa mua tranh để bày tỏ ước mong, không ai nghĩ một tờ giấy quyết định được chuyện thi cử hay con cái.
Cách thứ hai là gạt bỏ mọi tầng nghĩa, coi tranh chỉ là hình đẹp. Cách này làm mất đi phần thú vị nhất của tranh chúc tụng: một ngôn ngữ hình ảnh tinh tế mà cả cộng đồng cùng hiểu. Biết rằng cá chép gắn với tích vượt vũ môn, gà trống gắn với năm đức, ta sẽ thấy bức tranh có chiều sâu văn hoá chứ không chỉ là con vật được vẽ khéo.
Cách đọc vừa phải là coi tranh như lời chúc của người xưa gửi qua hình ảnh: hiểu nghĩa biểu tượng, hiểu nguồn gốc của nghĩa ấy, và tận hưởng vẻ đẹp tạo hình. Nếu bạn chọn tranh làm quà, hãy chọn theo điều bạn muốn chúc người nhận, kèm một lời giải thích ngắn. Món quà khi đó trở thành một câu chuyện, và nếu cần tìm tranh có mô tả rõ ràng, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Biểu tượng chúc tụng trong đời sống hôm nay
Ngôn ngữ biểu tượng của tranh chúc tụng vẫn sống trong đời sống hiện đại, nhiều khi ta dùng mà không để ý. Hình cá chép trên thiệp mừng khai giảng, quả đào trên thiệp mừng thọ, em bé bụ bẫm trên bao lì xì, gà trống trên lịch Tết năm Dậu, đều là con cháu của bộ hình ảnh trong tranh dân gian. Nhà thiết kế khi làm bao bì, thiệp, đồ trang trí Tết thường tìm về kho hình này.
Hiểu nguồn gốc giúp dùng biểu tượng đúng chỗ. Ví dụ, đặt hình quả lựu nhiều hạt lên thiệp mừng đám cưới là hợp ý chúc con cháu đông, nhưng đặt lên thiệp chúc một người vừa nghỉ hưu thì lạc ý. Một nhà thiết kế hiểu tranh chúc tụng sẽ chọn hình chính xác hơn, và sản phẩm có chiều sâu hơn.
Với gia đình, có thể biến việc giải nghĩa tranh thành một hoạt động dịp Tết: cho con xem một bức tranh chúc tụng, đố con đoán bức tranh chúc điều gì, rồi kể nguồn gốc của biểu tượng. Trẻ nhỏ thường rất thích kiểu đố hình này, và qua đó học được nhiều về văn hoá hơn một bài giảng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tranh gà trống được treo ngày Tết?
Theo quan niệm dân gian, gà trống gắn với năm đức văn, võ, dũng, nhân, tín, và với tiếng gáy đón ngày mới. Treo tranh gà ngày Tết là bày tỏ mong muốn người trong nhà có phẩm cách tốt và năm mới sáng sủa. Đây là ý nghĩa biểu tượng, không phải công dụng.
Cá chép trong tranh dân gian có nghĩa gì?
Cá chép thường gắn với tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng, nên được dùng để chúc học hành đỗ đạt, thăng tiến. Đề tài cá chép trông trăng cũng mang ý chí hướng vươn lên. Tranh cá chép hay được chọn cho nhà có người đang đi học.
Vì sao con dơi lại xuất hiện trong tranh chúc tụng?
Đây là lối chơi chữ đồng âm mượn từ chữ Hán: chữ chỉ con dơi đồng âm với chữ phúc. Vì thế con dơi trong tranh mang ý chúc phúc, dù trong đời thường ít ai ưa con dơi. Tương tự, con hươu đồng âm với chữ lộc.
Tranh Vinh hoa, Phú quý vẽ gì?
Đây là cặp tranh Đông Hồ thường được giới thiệu với hình em bé bụ bẫm ôm gà và ôm vịt, treo thành đôi. Tranh mang ý chúc con cháu khoẻ mạnh, nhà cửa sung túc, vẻ vang. Tên gọi có thể khác chút theo nguồn, nên đối chiếu khi trích dẫn.
Treo tranh chúc tụng có giúp đỗ đạt, đông con không?
Không. Tranh chúc tụng là lời chúc, lời ước mong của người xưa gửi qua hình ảnh, không phải lời hứa. Treo tranh cá chép có thể nhắc cả nhà quan tâm chuyện học của con, nhưng kết quả vẫn do sự cố gắng của mỗi người.
Chọn tranh chúc tụng làm quà thế nào cho hợp?
Chọn theo điều bạn muốn chúc người nhận: quả đào, hạc cho người cao tuổi; cá chép cho người đang đi học; quả lựu, em bé cho đôi vợ chồng trẻ. Kèm một lời giải thích ngắn về ý nghĩa để món quà có thêm câu chuyện.