Chiếu chèo là không gian diễn của chèo cổ: một chiếc chiếu trải giữa sân đình, người diễn ra vào từ phía đình, khán giả ngồi sát ba mặt còn lại, dàn nhạc ngồi bên mép chiếu. Từ không gian ấy sinh ra những đặc điểm làm nên chèo: lối diễn ước lệ, tiếng đế từ ngoài chiếu chen vào, nhân vật tự xưng danh, và quan hệ gần gũi đến mức người xem có thể đáp lời người diễn.
Bài này đi qua cách bố trí một chiếu chèo, vai trò của dàn nhạc và tiếng đế, những quy ước diễn mà người xem cần biết để hiểu, và các trò nhại ngắn từng là món chính của nhiều đêm chèo làng. Bài viết về chiếu chèo như không gian nghệ thuật, không đi vào nghi thức tế lễ ở đình.
Một chiếu chèo được bày thế nào
Trong cách diễn cổ, sân khấu chèo không có bục, không có phông, không có rèm. Phường chèo trải một hoặc vài chiếc chiếu lớn trên nền sân đình, thường là phía trước toà đại đình. Mặt chiếu hướng về đình là nơi người diễn ra vào; khoảng phía sau đó dùng làm buồng trò, nơi thay trang phục và chờ đến lượt.
Khán giả ngồi hoặc đứng quanh ba mặt chiếu, nhiều khi sát đến mép. Trẻ con hay chen lên ngồi hàng đầu, người lớn đứng phía sau. Không có ranh giới cứng giữa sân khấu và chỗ ngồi xem; chính mép chiếu là ranh giới, và ranh giới ấy rất mỏng.
Kích thước chiếu chèo cũng nói lên nhiều điều. Một vài chiếc chiếu ghép lại chỉ đủ cho vài người diễn cùng lúc, nên vở chèo cổ hiếm khi có cảnh đông người. Câu chuyện được kể qua những cuộc đối đáp hai ba nhân vật, và mỗi bước chân trên chiếu đều có nghĩa.
Ánh sáng ngày trước là đèn dầu, đuốc hoặc ánh trăng, vì nhiều đêm chèo diễn vào buổi tối trong những ngày hội làng. Điều kiện ấy giải thích vì sao chèo coi trọng giọng hát và động tác rõ ràng hơn là cảnh trí: người xem không cần nhìn thấy cảnh, chỉ cần nghe và hiểu.
Dàn nhạc ngồi ngay bên chiếu
Dàn nhạc chèo ngồi ở một hoặc hai bên mép chiếu, ngay trong tầm mắt khán giả. Trống là nhạc cụ chủ chốt, giữ nhịp và báo hiệu chuyển lớp; bên cạnh là các nhạc cụ dây, hơi như nhị, sáo, có khi thêm nguyệt, cùng các nhạc cụ gõ nhỏ. Thành phần dàn nhạc thay đổi theo phường và theo điều kiện, không có một bộ cố định cho mọi nơi.
Người cầm trống chèo có vai trò đặc biệt. Tiếng trống mở đầu buổi diễn, giục nhịp khi nhân vật múa, ngắt câu khi nhân vật dừng hát, báo hiệu khi chuyển cảnh. Một người đánh trống giỏi phải thuộc vở như người diễn, biết trước nhân vật sắp làm gì để đón.
Vì dàn nhạc ngồi lộ diện, người xem thấy được cuộc đối thoại giữa nhạc và diễn. Người diễn liếc sang người cầm trống, người cầm trống gật đầu đón câu; những trao đổi ấy là một phần của buổi diễn, không phải điều cần che giấu.
Tiếng đế: người ngoài chiếu nói chen vào
Tiếng đế là một trong những nét đặc biệt nhất của chèo cổ. Đó là lời nói chen vào từ ngoài chiếu, thường do người trong dàn nhạc hoặc người của phường cất lên, đôi khi cả khán giả, để hỏi, nhắc, trêu hoặc bình luận về nhân vật đang diễn. Nhân vật có thể đáp lại tiếng đế, và một cuộc đối đáp ngắn diễn ra giữa người trong và người ngoài chiếu.
Tiếng đế có nhiều việc. Nó giúp nhân vật tự giới thiệu: người đế hỏi "ai đấy", nhân vật xưng danh. Nó giúp chuyển cảnh: người đế hỏi "đi đâu", nhân vật trả lời mình đang ra chợ, và khán giả hiểu cảnh đã đổi. Nó cũng có thể là tiếng nói của cộng đồng, chê một nhân vật xấu hay bênh một nhân vật bị oan.
Với người xem lần đầu, tiếng đế có thể gây bất ngờ, vì sân khấu hiện đại thường coi lời nói từ ngoài sân khấu là sự cố. Trong chèo, đó là thiết kế có chủ ý, thể hiện quan hệ mở giữa sân khấu và cộng đồng. Các bản dựng nhà hát hiện nay vẫn giữ tiếng đế ở mức độ khác nhau.
Những quy ước ước lệ người xem cần biết
Đi vòng là đi xa. Nhân vật đi một hoặc vài vòng quanh chiếu nghĩa là đã đi một chặng đường dài, có khi sang làng khác, lên kinh. Không cần cảnh trí để báo hiệu nơi chốn mới.
Một đạo cụ, nhiều nghĩa. Chiếc quạt có thể là quạt, là khay, là sách; mái chèo là con thuyền; cây gậy là đòn gánh. Người xem hiểu nghĩa của đạo cụ qua động tác của người diễn.
Nhân vật tự xưng danh. Khi mới ra, nhân vật thường tự nói mình là ai, quê ở đâu, đang có chuyện gì. Lối tự giới thiệu này giúp khán giả theo kịp câu chuyện mà không cần người dẫn.
Nói với khán giả. Nhân vật có thể quay ra nói trực tiếp với người xem, bày tỏ nỗi lòng hoặc xin ý kiến. Đây không phải phá vỡ sân khấu mà là đặc điểm của chèo.
Động tác cách điệu. Khóc, cười, dệt cửi, chèo thuyền đều được diễn bằng động tác cách điệu theo khuôn múa chèo, không diễn tả thực. Cái đẹp nằm ở sự gợi chứ không ở sự giống.
Trò nhại: những tiểu phẩm ngắn của chiếu chèo
Bên cạnh các vở dài, đêm chèo làng xưa thường có những trò nhại, tức những tiểu phẩm ngắn bắt chước các cảnh sinh hoạt quen thuộc: đi chợ, cày bừa, cấy lúa, thầy đồ dạy học, thầy bói xem quẻ. Trò nhại thường ngắn, vui, có nhiều vai hề, và được nhiều nhà nghiên cứu coi là một lớp rất cổ của nghệ thuật chèo.
Trò nhại có chức năng như món khai vị: mở đầu đêm diễn, kéo khán giả lại gần, làm không khí sân đình ấm lên trước khi vào vở chính. Nó cũng là nơi người diễn trẻ tập dượt, vì những trò ngắn dễ học hơn các vai chính trong vở lớn.
Nhiều trò nhại đã mất theo thời gian vì không được ghi chép, chỉ sống trong trí nhớ của người diễn. Ở một số làng, câu lạc bộ chèo đang cố gắng khôi phục những trò ngắn còn người nhớ được. Đây là phần di sản dễ mất nhất, vì nó không có kịch bản, chỉ có người.
Phường chèo, làng mời và mùa diễn
Một đêm chèo sân đình ngày trước không tự nhiên mà có. Thường là làng có hội, có việc lớn, các vị trong làng bàn nhau mời một phường chèo về hát. Phường có thể là phường của chính làng, có thể là phường nổi tiếng ở làng bên hay vùng khác. Lệ mời, lệ đãi và cách chọn vở mỗi làng một khác, tùy truyền thống và điều kiện.
Mùa diễn của phường chèo gắn với lịch nông nghiệp. Lúc nông nhàn, sau khi thu hoạch hoặc vào đầu năm, phường đi hát nhiều; lúc cấy gặt, người hát lại về ruộng. Vì phần lớn người trong phường vẫn là nông dân, chèo cổ mang hơi thở của đồng ruộng trong lời hát, động tác và cả những trò nhại về việc đồng áng.
Một đêm diễn có khi kéo dài tới khuya, gồm trò nhại mở đầu rồi đến một vở hoặc vài trích đoạn. Khán giả có thể ngồi tới cuối hoặc về sớm; trẻ con ngủ gục bên mép chiếu là hình ảnh mà nhiều người lớn tuổi còn nhắc lại khi kể về chèo thuở nhỏ.
Hiểu nếp phường và mùa diễn giúp bạn thấy chèo cổ không phải một buổi biểu diễn bán vé, mà là một phần của sinh hoạt làng, nơi người hát và người xem quen mặt nhau.
Từ chiếu chèo lên sân khấu nhà hát
Khi chèo được đưa lên sân khấu hộp với rèm, phông và đèn, không gian chiếu chèo thay đổi căn bản. Khán giả ngồi một phía, cách xa người diễn; dàn nhạc thường lùi vào cánh gà hoặc hố nhạc; cảnh trí được dựng để chỉ nơi chốn. Lối ước lệ vẫn giữ, nhưng nhiều quy ước sinh ra từ chiếu, như tiếng đế hay nói chuyện với khán giả, bị thu hẹp.
Sự thay đổi này có được và có mất. Được là chèo đến với nhiều khán giả hơn, âm thanh, ánh sáng tốt hơn, vở diễn được dàn dựng công phu hơn. Mất là cảm giác gần gũi, sự tham gia của khán giả và phần ứng tác mỗi đêm một khác.
Ngày nay, nhiều nơi tổ chức lại những đêm chèo sân đình trong hội làng hoặc chương trình giới thiệu di sản, trải chiếu, mời khán giả ngồi quanh. Nếu có dịp, bạn nên xem ít nhất một buổi như vậy để cảm nhận chèo trong không gian mà nó sinh ra.
Đi xem một đêm chèo sân đình: vài điều nên biết
Những buổi chèo sân đình ngày nay thường gắn với hội làng hoặc sự kiện văn hoá. Vài điều giúp bạn xem trọn vẹn hơn:
- Hỏi trước giờ diễn và vở diễn để đọc qua tích, nhất là khi đi cùng trẻ em hoặc bạn bè lần đầu xem chèo.
- Đến sớm để chọn chỗ gần chiếu; ngồi gần mới thấy được nét mặt, động tác tay và nghe rõ tiếng đế.
- Giữ trật tự theo lệ của làng: sân đình là không gian chung, có khu vực thờ tự, đi lại và chụp ảnh cần tế nhị.
- Đừng ngạc nhiên nếu người diễn quay ra nói với khán giả; đáp lại vừa phải là được, đó là nét của chèo.
- Nếu muốn quay phim chụp ảnh, hỏi ban tổ chức trước và tránh dùng đèn chớp làm phiền người diễn.
Sau buổi diễn, nếu có dịp trò chuyện với người trong câu lạc bộ, hãy hỏi họ học chèo từ ai và đã diễn ở đâu. Những câu chuyện ấy thường cho bạn hiểu về chèo làng nhiều hơn mọi tài liệu, vì mỗi người giữ một mảnh ký ức riêng về phường, về thầy dạy và những đêm hát cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu chèo là gì?
Chiếu chèo là không gian diễn của chèo cổ: một hoặc vài chiếc chiếu trải giữa sân đình, người diễn ra vào từ phía đình, khán giả ngồi quanh ba mặt, dàn nhạc ngồi bên mép chiếu. Không có bục, phông hay rèm như sân khấu hiện đại.
Tiếng đế trong chèo là gì?
Tiếng đế là lời nói chen vào từ ngoài chiếu, thường do người trong dàn nhạc hoặc phường chèo cất lên, đôi khi cả khán giả. Tiếng đế giúp nhân vật xưng danh, chuyển cảnh, hoặc bình luận về nhân vật, và nhân vật có thể đáp lại.
Vì sao chèo dùng lối diễn ước lệ?
Vì chèo sinh ra trên chiếu ở sân đình, không có cảnh trí, ánh sáng hạn chế. Người diễn phải gợi nơi chốn, hành động bằng động tác và đạo cụ đơn giản, như đi vòng chiếu là đi xa, cầm mái chèo là đi thuyền.
Trò nhại trong chèo là gì?
Trò nhại là những tiểu phẩm ngắn bắt chước cảnh sinh hoạt quen thuộc như đi chợ, cày cấy, thầy đồ dạy học. Trò thường vui, nhiều vai hề, hay dùng để mở đầu đêm diễn và được coi là một lớp rất cổ của chèo.
Ngày nay còn xem được chèo sân đình không?
Còn. Nhiều làng vẫn tổ chức chèo trong hội làng, và một số chương trình giới thiệu di sản dựng lại không gian chiếu chèo. Bạn có thể hỏi nhà văn hoá xã hoặc người trong làng về lịch diễn dịp hội.
Dàn nhạc chèo gồm những nhạc cụ gì?
Trống là nhạc cụ chủ chốt giữ nhịp và báo chuyển lớp, bên cạnh thường có nhị, sáo, có khi thêm nguyệt và các nhạc cụ gõ nhỏ. Thành phần thay đổi theo phường và điều kiện, không cố định cho mọi nơi.