Đưa di sản vào trường học có ba con đường chính: lồng vào các môn học và nội dung giáo dục địa phương, lập câu lạc bộ ngoại khoá, và mời nghệ nhân đến lớp hoặc đưa học sinh đến nơi di sản đang sống. Con đường nào cũng có giá trị, nhưng hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào cách làm: học sinh được trải nghiệm thật hay chỉ tập một tiết mục cho buổi lễ.
Bài này viết cho giáo viên, cán bộ nhà trường và phụ huynh muốn hiểu những mô hình đang được làm, điều gì giúp chúng có ý nghĩa và những bẫy hay gặp. Bài không đưa giáo án mẫu, cũng không giới thiệu trường hay lớp cụ thể nào.
Vì sao trường học là nơi quan trọng của việc giữ di sản
Xưa kia trẻ con học dân ca, học nghề ngay trong gia đình và làng xóm. Bà hát ru, mẹ hát lúc làm, cả làng đi hội, trẻ theo người lớn đến đình. Ngày nay nhiều gia đình sống ở đô thị, ông bà ở xa, lịch học kín, nên phần lớn trẻ em ít khi được nghe một câu hò, một điệu hát của quê mình một cách tự nhiên. Trường học, nơi trẻ dành nhiều thời gian nhất, trở thành một trong số ít nơi có thể bù lại khoảng trống ấy.
Trường học còn có lợi thế về tổ chức. Một chương trình ở trường chạm tới hàng trăm học sinh mỗi năm, có giáo viên được đào tạo, có thời gian biểu ổn định. Nếu làm tốt, chỉ cần một vài em trong số đó thật sự say mê là đã có thêm người kế tục cho một lối hát, một nghề.
Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành có nội dung giáo dục địa phương, tạo khung để nhà trường đưa văn hoá, di sản của tỉnh mình vào bài học. Các môn âm nhạc, mỹ thuật, ngữ văn, lịch sử và địa lý cũng có nhiều chỗ để lồng ghép. Vấn đề không phải là thiếu chỗ, mà là làm sao để những tiết ấy không trở thành hình thức.
Ba mô hình thường gặp
Mỗi mô hình có điểm mạnh và giới hạn riêng. Nhiều trường kết hợp cả ba:
| Mô hình | Cách làm | Điểm mạnh | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Lồng vào môn học | Giáo viên âm nhạc dạy một làn điệu dân ca, giáo viên ngữ văn dạy ca dao gắn với lối hát, giáo viên mỹ thuật cho học sinh tìm hiểu tranh dân gian | Chạm tới mọi học sinh, có trong kế hoạch dạy học | Thời lượng ít, giáo viên không phải ai cũng am hiểu di sản |
| Câu lạc bộ ngoại khoá | Nhóm học sinh tự nguyện sinh hoạt định kỳ, học sâu một lối hát hay một nghề | Học sâu, tạo được nhóm say mê | Phụ thuộc người hướng dẫn, dễ tan khi người đó chuyển đi |
| Nghệ nhân đến lớp, học sinh đến làng | Mời nghệ nhân dạy, kể chuyện; tổ chức buổi thực tế đến làng nghề, phường hát | Học sinh gặp di sản thật, người thật | Cần chuẩn bị kỹ, kinh phí và thời gian tổ chức |
Điều quan trọng là các mô hình nối với nhau. Một tiết học ở lớp gợi tò mò, câu lạc bộ giữ những em thích, buổi gặp nghệ nhân cho các em thấy di sản là chuyện của người thật, không chỉ là bài trong sách.
Mời nghệ nhân đến lớp sao cho đúng
Buổi gặp nghệ nhân thường là phần học sinh nhớ lâu nhất. Một cụ già ngồi hát, kể chuyện ngày xưa đi hát hội, cho các em cầm thử cây đàn, sờ thử khối đất, có sức thuyết phục hơn nhiều trang sách. Nhưng để buổi gặp có ý nghĩa, nhà trường cần chuẩn bị cả phía học sinh lẫn phía nghệ nhân.
Với học sinh, trước buổi gặp nên có một tiết giới thiệu ngắn: lối hát này là gì, ở đâu, các em sẽ gặp ai. Các em có thể chuẩn bị sẵn câu hỏi. Sau buổi gặp, nên có hoạt động tiếp nối như viết vài dòng cảm nhận, tập lại một câu hát, vẽ một bức tranh, để trải nghiệm không trôi đi.
Với nghệ nhân, nhà trường nên trao đổi trước về thời lượng, số học sinh, nội dung mong muốn, và chuẩn bị chỗ ngồi, âm thanh phù hợp với người cao tuổi. Trả thù lao, bồi dưỡng một cách đàng hoàng là cách tôn trọng công sức của họ. Đừng biến buổi gặp thành một màn biểu diễn cho ảnh đẹp; nên để nghệ nhân dạy và trò chuyện theo cách của mình.
Những bẫy hay gặp
Chỉ tập để biểu diễn. Rất nhiều trường chỉ đụng tới dân ca khi cần một tiết mục cho buổi lễ. Học sinh tập vài tuần một bài, diễn xong là quên. Cách làm này cho ra hình ảnh đẹp nhưng ít để lại gì.
Chuẩn hoá quá mức. Để dễ dạy, có khi bài hát bị rút ngắn, đổi giọng cho hợp với nhạc đệm hiện đại, thêm động tác múa minh hoạ. Học sinh học được một phiên bản xa rời lối hát thật.
Không có người am hiểu. Giáo viên được giao dạy một lối hát mà chính mình chưa học bài bản sẽ khó truyền đạt cho đúng. Nhà trường nên tạo điều kiện cho giáo viên học thêm, hoặc mời người am hiểu hỗ trợ.
Xa rời địa phương. Trường ở vùng có lối hát riêng nhưng lại chỉ dạy những bài nổi tiếng ở nơi khác. Ưu tiên di sản của chính địa phương giúp học sinh gắn bó với quê mình.
Một lần rồi thôi. Nhiều hoạt động di sản ở trường chỉ diễn ra một lần trong năm, gắn với một ngày kỷ niệm. Học sinh thích thú trong buổi ấy rồi quên, vì không có gì tiếp nối. Một hoạt động nhỏ nhưng đều đặn, như mỗi tháng nghe một làn điệu, có tác dụng lâu hơn một sự kiện lớn mỗi năm một lần.
Chấm điểm thành tích. Biến di sản thành cuộc thi đua giữa các lớp, chấm điểm từng em dễ làm trẻ căng thẳng và mất hứng. Di sản nên là niềm vui khám phá hơn là một môn thi.
Đưa học sinh đến nơi di sản đang sống
Có những thứ không thể mang vào lớp học: không khí một sân đình ngày hội, tiếng chày giã trong xưởng làm giấy, mùi đất và khói của một lò gốm nung lộ thiên, cái cách người làng tụ lại nghe một canh hát. Một buổi thực tế đến làng nghề, đến nơi một phường hát sinh hoạt cho học sinh thấy di sản trong môi trường của nó, gắn với con người và nếp sống cụ thể.
Để buổi thực tế không thành chuyến tham quan chụp ảnh, nhà trường nên chuẩn bị kỹ. Liên hệ trước với người trong làng, hỏi xem thời điểm nào phù hợp, phần nào học sinh được xem, được thử, phần nào cần giữ khoảng cách. Chia học sinh thành nhóm nhỏ, mỗi nhóm có nhiệm vụ quan sát một việc: một công đoạn của nghề, một nhạc cụ, cách người lớn trong làng ứng xử với nhau trong buổi hát.
Sau chuyến đi, nên dành thời gian để học sinh kể lại, so sánh điều mình thấy với điều đã học trên lớp. Đây là lúc nhiều em đặt những câu hỏi sâu nhất: vì sao người thợ không dùng máy, vì sao bài hát lại dài như vậy, ai sẽ làm tiếp khi các cụ già đi. Những câu hỏi ấy chính là kết quả quý nhất của chuyến đi.
Cũng cần dặn học sinh về cách cư xử: chào hỏi, xin phép trước khi chụp ảnh, không chạm vào đồ thờ, không làm ồn khi người ta đang hát hay làm việc. Đó cũng là một phần của giáo dục di sản.
Câu lạc bộ di sản trong trường: giữ cho bền
Câu lạc bộ là nơi những em thật sự thích có thể đi sâu. Một câu lạc bộ dân ca, một nhóm học đàn tranh, một nhóm học làm tò he hay vẽ tranh dân gian có thể sinh hoạt mỗi tuần, có người hướng dẫn, có buổi giao lưu với câu lạc bộ ngoài trường. Nhiều em lớn lên tiếp tục theo đuổi, vào trường nghệ thuật hoặc giữ thú chơi suốt đời.
Để câu lạc bộ không tan sau một hai năm, nên có ít nhất hai người phụ trách thay vì một, có kế hoạch cho cả năm học, và để học sinh lớp trên kèm học sinh lớp dưới. Mối nối với nghệ nhân hoặc câu lạc bộ ở địa phương giúp các em có chỗ học tiếp khi ra trường.
Câu lạc bộ cũng nên có chút tự chủ cho học sinh: các em được chọn bài, tự tổ chức buổi sinh hoạt, ghi chép lại vốn bài đã học. Khi các em thấy câu lạc bộ là của mình, các em sẽ giữ nó. Một cuốn sổ chung, mỗi khoá ghi thêm vài trang, cũng đủ để lớp sau biết lớp trước đã đi được tới đâu.
Phụ huynh có thể làm gì
Việc giữ di sản không chỉ trông vào nhà trường. Phụ huynh có thể góp phần bằng những việc nhỏ:
- Cho con nghe ở nhà. Mở một bản dân ca, một bản đờn ca tài tử trong lúc làm việc nhà. Trẻ thấm âm nhạc qua tai trước khi hiểu bằng đầu.
- Đưa con đi xem. Một buổi diễn chèo, rối nước, một lần đi hội làng có hát quan họ cho con trải nghiệm thật.
- Kể chuyện gia đình. Ông bà từng hát gì, làm nghề gì. Trẻ gắn với di sản khi biết nó là một phần câu chuyện của nhà mình.
- Ủng hộ khi con thích. Nếu con muốn học một nhạc cụ dân tộc hay tham gia câu lạc bộ dân ca, hãy coi đó là một lựa chọn đáng trân trọng như mọi môn năng khiếu khác.
- Không ép. Di sản đến với trẻ tự nhiên thì bền. Ép học thường để lại cảm giác ngược lại.
Phụ huynh cũng có thể là cầu nối: nếu trong họ hàng có người biết hát, biết nghề, hãy giới thiệu với nhà trường. Nhiều buổi gặp nghệ nhân quý nhất bắt đầu từ một lời giới thiệu như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình học hiện nay có dạy về di sản không?
Có. Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành có nội dung giáo dục địa phương và nhiều môn như âm nhạc, mỹ thuật, ngữ văn, lịch sử và địa lý có chỗ để lồng ghép di sản. Mức độ và cách làm tuỳ từng trường, từng địa phương.
Mời nghệ nhân đến trường cần chuẩn bị gì?
Trao đổi trước với nghệ nhân về nội dung và thời lượng, chuẩn bị học sinh bằng một buổi giới thiệu, sắp xếp chỗ ngồi và âm thanh phù hợp với người cao tuổi, bồi dưỡng đàng hoàng và có hoạt động tiếp nối sau buổi gặp.
Trẻ nhỏ có học được dân ca cổ không?
Học được, nhất là những câu hát ngắn, hát ru, đồng dao, những làn điệu đơn giản. Với trẻ nhỏ nên ưu tiên nghe nhiều và hát theo vui vẻ, chưa cần đòi hỏi kỹ thuật. Các lối hát khó như ca trù nên để khi trẻ lớn hơn.
Làm sao tránh biến di sản thành tiết mục văn nghệ cho có?
Đặt mục tiêu là học sinh hiểu và trải nghiệm, không phải có tiết mục đẹp. Cho các em nghe bản gốc, gặp người thật, tìm hiểu bối cảnh, và chỉ biểu diễn khi các em đã học đủ để hát bằng sự hiểu chứ không chỉ thuộc lòng.
Giáo viên không chuyên có dạy được di sản không?
Có thể, nếu giáo viên chịu tìm hiểu, nghe nhiều bản thu tốt và khi cần thì mời người am hiểu hỗ trợ. Điều quan trọng là thành thật với học sinh về giới hạn của mình và hướng các em tới nguồn học đúng.