Múa rồng là loại hình diễn xướng tập thể: một con rồng dài làm từ khung tre hoặc mây phủ vải, chia nhiều khúc, mỗi khúc do một người cầm sào nâng lên; cả đội chạy, xoay, nâng hạ theo trống để thân rồng uốn lượn như đang bơi giữa mây, thường có người cầm quả ngọc đi trước dẫn đường. Khác với múa lân dựa vào hai người, múa rồng đẹp hay không phụ thuộc vào việc cả đội có cùng một nhịp hay không.
Rồng là linh vật đứng đầu tứ linh trong văn hoá Việt, xuất hiện trên đình chùa, đồ thờ, trang phục, và trên mặt nước ao làng trong trò rối nước. Múa rồng mang hình tượng ấy vào chuyển động. Bài này đi vào cách làm con rồng múa, cách chia việc trong đội, các đội hình thường gặp, và chỗ đứng của múa rồng trong hội làng, không bàn chuyện thuê đoàn biểu diễn.
Rồng trong tâm thức người Việt và trên sân hội
Trong mỹ thuật Việt, hình rồng thay đổi theo từng thời. Rồng trên các di vật thời Lý thường được giới nghiên cứu mô tả với thân thon dài, uốn khúc mềm như sóng; rồng các thời sau mập hơn, dữ hơn, có nhiều chi tiết vảy, vây. Những người làm rồng múa ngày nay đôi khi tham khảo các dáng rồng ấy để tạo đầu rồng riêng, thay vì chỉ dùng mẫu rồng phổ biến trong múa rồng của nhiều nước châu Á.
Theo quan niệm dân gian, rồng gắn với nước, mưa và sự sinh sôi, nên múa rồng ở hội làng thường mang ý cầu mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt. Rồng cũng là biểu tượng của sự cao quý, nên múa rồng thường xuất hiện ở những dịp trang trọng của cộng đồng như lễ rước, lễ khai hội.
Khi rồng ra sân hội, người xem không chỉ nhìn một tiết mục đẹp mà còn thấy một biểu tượng chung của cả làng đang chuyển động. Đó là lý do việc làm rồng, cất rồng và chọn người múa rồng ở nhiều nơi được coi là việc hệ trọng, không giao tuỳ tiện.
Con rồng múa được làm như thế nào
Cách làm khác nhau theo vùng và theo đội; dưới đây là các phần chính của một con rồng múa phổ biến:
- Đầu rồng. Làm từ khung tre, nan mây hoặc vật liệu nhẹ, bồi giấy hoặc phủ vải, sơn vẽ mắt, râu, sừng, bờm. Đầu là phần nặng nhất, nên người cầm đầu thường là người khoẻ và nhiều kinh nghiệm nhất đội.
- Các khúc thân. Thân rồng chia thành nhiều vòng khung tròn bằng tre hoặc mây, mỗi vòng gắn một cây sào cầm tay. Các vòng nối nhau bằng tấm vải dài vẽ hoặc may vảy.
- Đuôi rồng. Làm nhẹ, có tua, vây để khi vung lên tạo cảm giác uyển chuyển.
- Quả ngọc. Một quả cầu tròn gắn trên sào, có khi trang trí tua, do người dẫn rồng cầm, chạy trước để rồng đuổi theo.
- Hoàn thiện và thử múa. Rồng được lắp đầy đủ, cả đội cầm thử, chỉnh lại độ căng của vải, độ dài khúc, độ chắc của sào trước khi ra sân.
Số khúc của con rồng không cố định, tuỳ chiều dài mong muốn và số người trong đội. Rồng càng dài càng đẹp khi uốn lượn, nhưng cũng càng khó điều khiển và cần nhiều người tập ăn ý.
Các vai trong một đội múa rồng
Bảng dưới gom các vai thường gặp. Đội nhỏ có thể gộp vai, đội lớn có thêm người dự bị để thay khi mệt.
| Vai | Nhiệm vụ | Đòi hỏi |
|---|---|---|
| Người dẫn ngọc | Cầm quả ngọc chạy trước, dẫn hướng cho đầu rồng | Nhanh, đọc được nhịp trống, nhìn được cả đội |
| Người cầm đầu rồng | Điều khiển đầu rồng ngẩng, cúi, ngoái, đuổi ngọc | Sức khoẻ, kinh nghiệm, biểu cảm |
| Người cầm các khúc thân | Nâng hạ, chạy theo đường của người phía trước | Đều bước, giữ khoảng cách, không để vải căng hay chùng quá |
| Người cầm đuôi | Vung đuôi, khép đội hình | Nhanh, linh hoạt vì đuôi di chuyển xa nhất khi rồng cuộn |
| Đội trống, chiêng | Giữ nhịp, báo chuyển đội hình | Thuộc bài, quan sát rồng |
Người cầm khúc giữa ít được chú ý nhưng lại quyết định dáng rồng: chỉ một người nâng sào chậm hơn là thân rồng có chỗ gãy, nhìn như con rồng bị thương. Vì vậy các đội thường tập rất lâu chỉ để cả hàng nâng hạ cùng lúc.
Những đội hình và động tác thường gặp
Rồng bơi. Cả đội chạy theo đường lượn sóng, các khúc thân lần lượt lên xuống tạo cảm giác rồng bơi giữa mây nước. Đây là động tác nền, xuất hiện xuyên suốt buổi múa.
Rồng vờn ngọc. Người dẫn ngọc chạy vòng, đầu rồng đuổi theo, có lúc gần chạm được thì ngọc lại vụt đi. Động tác này tạo kịch tính và thường là điểm nhấn để khán giả theo dõi.
Rồng cuộn. Đội chạy thành vòng xoắn, thân rồng cuộn tròn quanh đầu rồi lại duỗi ra. Đòi hỏi người cầm đuôi và các khúc cuối chạy nhanh, đường chạy dài hơn hẳn người đứng đầu.
Rồng chui, rồng lượn qua thân. Đầu rồng luồn qua khoảng trống giữa các khúc thân, tạo hình rồng tự quấn. Động tác khó, dễ rối nếu đội chưa quen.
Rồng chào. Đầu rồng cúi xuống, thân rồng hạ thấp đồng loạt hướng về phía nơi thờ hoặc khán giả. Thường ở đầu và cuối buổi múa.
Múa rồng trong hội làng: không chỉ là biểu diễn
Ở nhiều làng, múa rồng gắn với lễ rước: rồng đi đầu đoàn rước hoặc múa ở sân đình trước giờ tế. Việc chọn người vào đội, ngày tập, nơi cất rồng thường do làng quyết định. Thanh niên được vào đội rồng coi đó là niềm vinh dự, và nhiều người kể lại kỷ niệm tập rồng như một phần tuổi trẻ của mình.
Múa rồng trong hội làng khác múa rồng trên sân khấu biểu diễn ở chỗ người múa là người làng, khán giả cũng là người làng, và buổi múa là một phần của nghi lễ chung. Động tác có thể không cầu kỳ bằng đội chuyên nghiệp, nhưng mang ý nghĩa cộng đồng mà sân khấu khó có. Khi đến xem hội, bạn nên đứng đúng chỗ ban tổ chức bố trí, không chen vào đường chạy của rồng, vì đội rồng chạy nhanh và cần không gian rộng.
Ở các thành phố, múa rồng xuất hiện nhiều trong dịp Tết, lễ hội đường phố, sự kiện văn hoá. Các đội lân sư rồng chuyên luyện thường có rồng dài, kỹ thuật cao, kết hợp ánh sáng. Hai dòng ấy cùng tồn tại, và người xem có thể thấy sự khác nhau giữa một con rồng của làng với một con rồng của đội biểu diễn.
Tập múa rồng: từ chạy đều đến chung một nhịp thở
Đội rồng mới thường bắt đầu không phải bằng con rồng mà bằng những cây sào trơn. Cả đội xếp hàng, mỗi người một sào, tập chạy cùng bước, nâng hạ cùng lúc theo tiếng trống. Chỉ khi hàng sào đã đều, đội mới gắn vải và đầu rồng vào để tập với trọng lượng thật. Cách tập này giúp người mới quen với việc nhìn người đứng trước và nghe trống, thay vì nhìn xuống chân mình.
Khó nhất là các đội hình cuộn, chui. Người đứng gần đầu chạy vòng ngắn, người đứng gần đuôi chạy vòng dài, nên tốc độ mỗi người phải khác nhau mà khoảng cách giữa các khúc vẫn giữ nguyên. Đội nào chưa quen thường bị vải căng giật hoặc chùng xuống quét đất. Người dẫn đội phải chỉnh từng vị trí, có khi đổi người giữa các khúc cho hợp sức chân.
Nhiều người từng múa rồng kể rằng đến một lúc nào đó, cả đội không còn đếm nhịp nữa mà "thở cùng nhau". Đó là lúc con rồng thật sự sống trên sân. Cảm giác này cần nhiều buổi tập chung, nên đội rồng ở làng thường bắt đầu tập từ khá sớm trước ngày hội.
Cất giữ, sửa rồng và chuyện con rồng của làng
Một con rồng múa sau mỗi mùa hội thường bị sờn vải, gãy nan, bong sơn ở đầu. Đội phải tháo rời, phơi khô, sửa khung, vá vải, sơn lại mắt và vảy. Ở làng, rồng thường được cất ở đình hoặc một nơi làng chỉ định, có người trông. Đầu rồng là phần được giữ cẩn thận nhất vì làm công phu và mang dáng riêng của làng.
Khi rồng cũ quá hỏng, làng làm con rồng mới. Việc này ở nhiều nơi được bàn kỹ: giữ dáng đầu rồng cũ hay làm theo dáng mới, dùng màu gì, dài bao nhiêu khúc. Có làng giữ lại đầu rồng cũ để trưng bày như kỷ vật. Những chi tiết như vậy cho thấy múa rồng ở làng không chỉ là một tiết mục mà là một phần ký ức chung.
Nếu bạn sưu tầm tư liệu về múa rồng ở quê mình, chụp ảnh đầu rồng cũ, ghi lại tên những người từng múa và cách làng tập là việc có giá trị, vì phần lớn những điều này chưa từng được ghi chép.
Rồng trên mặt nước: múa rồng trong rối nước
Một hình thức múa rồng đặc biệt của Việt Nam là múa rồng trong rối nước. Ở đây con rồng là quân rối gỗ nhiều khúc, lướt trên mặt ao, phun nước hoặc phun khói, uốn mình giữa tiếng pháo. Trò múa rồng thường được nhiều phường xếp vào phần kết của chương trình như một cao trào.
Rồng rối nước và rồng múa trên sân có chung tinh thần nhưng khác hoàn toàn về kỹ thuật. Rồng rối nước do nghệ nhân đứng trong buồng trò điều khiển bằng sào hoặc dây; rồng sân hội do người cầm trực tiếp. Xem cả hai, bạn sẽ thấy người Việt đã đưa hình tượng rồng vào nhiều dạng diễn xướng khác nhau, mỗi dạng tận dụng một không gian riêng.
Điểm chung của hai lối múa là rồng luôn đi với nhịp trống và không khí đông vui. Rồng không bao giờ là tiết mục lặng lẽ: nó cần âm thanh, cần đám đông, cần cảm giác cả cộng đồng đang cùng chứng kiến một điều tốt lành.
Câu hỏi thường gặp
Một đội múa rồng cần bao nhiêu người?
Tuỳ chiều dài con rồng. Mỗi khúc thân cần một người cầm sào, thêm người cầm đầu, người cầm đuôi, người dẫn ngọc và đội trống chiêng. Đội nhỏ có thể chừng mười người, đội rồng dài cần nhiều hơn và thường có người dự bị.
Múa rồng và múa lân có thể cùng một đội không?
Có. Nhiều đội lân sư rồng có cả lân và rồng, dùng chung đội trống. Tuy vậy kỹ thuật khác nhau: múa lân dựa vào hai người dưới một thân lân, múa rồng dựa vào cả hàng người cầm sào phối hợp, nên thường có nhóm tập riêng.
Quả ngọc trong múa rồng có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, quả ngọc tượng trưng cho điều quý giá, điều tốt lành mà rồng theo đuổi. Về mặt trình diễn, người dẫn ngọc giúp định hướng cho đầu rồng và tạo kịch tính khi rồng đuổi ngọc.
Con rồng múa nặng không?
Đầu rồng là phần nặng nhất, các khúc thân nhẹ hơn vì chỉ gồm vòng khung và vải. Người làm rồng cố giữ vật liệu nhẹ để đội có thể chạy và nâng hạ lâu. Người cầm đầu thường được thay phiên trong các buổi múa dài.
Có nên cho trẻ em tham gia đội múa rồng không?
Trẻ em có thể tập múa rồng nhỏ, rồng ngắn với người lớn hướng dẫn, ở sân bằng phẳng. Những đội hình chạy nhanh, cuộn vòng trong đám đông nên để người lớn đảm nhận để tránh va chạm và vấp ngã.
Xem múa rồng ở hội làng cần lưu ý gì?
Bạn nên đứng ở vị trí ban tổ chức bố trí, không chen vào đường chạy của đội rồng, trông trẻ nhỏ cẩn thận. Nếu muốn chụp ảnh, nên đứng ở bên ngoài đội hình và không dùng đèn chớp sát mặt người múa.