Ván khắc là "khuôn" của tranh dân gian in: hình được khắc nổi trên mặt gỗ, quét màu lên rồi in sang giấy; một bức tranh có thể cần một tấm ván nét và vài tấm ván màu, mỗi tấm phải khớp nhau đến từng li. Người khắc ván là người đứng sau mọi tờ tranh, nhưng lại ít được nhắc tên nhất.
Phần lớn bài viết về tranh dân gian dừng ở công đoạn in. Bài này lùi lại một bước, vào xưởng của người thợ khắc: chọn gỗ nào, dùng dụng cụ gì, khắc ván nét khác ván màu ra sao, làm sao cho các ván khớp, và vì sao giữ được một bộ ván cũ lại khó hơn khắc một bộ ván mới.
Ván khắc giữ vai trò gì trong một dòng tranh
Với tranh in như Đông Hồ, tranh làng Sình, phần nét của Hàng Trống và Kim Hoàng, ván khắc là thứ quyết định dáng hình. Thợ in giỏi có thể làm màu đều, giấy đẹp, nhưng nếu ván khắc nét thô, nét gãy, tranh vẫn không đạt. Ngược lại, một bộ ván khắc tốt có thể in hàng nghìn tờ qua nhiều thế hệ, mỗi tờ đều mang dáng của người khắc ban đầu.
Vì thế ván khắc được coi là tài sản của gia đình làm tranh. Ở các làng tranh, người ta kể chuyện giữ ván như giữ của: ván được cất trên gác, truyền cho con cháu, khi chia gia tài thì chia cả ván. Một bộ ván cũ cho biết gia đình đã làm tranh bao lâu, từng in những đề tài nào, và tay khắc của các đời trước ra sao.
Ván khắc cũng là tư liệu lịch sử. Nhiều mẫu tranh chỉ còn biết tới nhờ ván, vì các tờ in xưa đã rách, đã đốt, đã phai. Nhà nghiên cứu nhìn ván có thể đọc được kiểu trang phục, đồ dùng, cách tạo hình của một thời, giống như đọc một trang sách bằng gỗ.
Chọn gỗ: vì sao gỗ thị được nhắc nhiều
Gỗ cho ván nét. Theo mô tả của nhiều tài liệu về tranh Đông Hồ, ván nét thường khắc trên gỗ thị. Gỗ thị có thớ mịn, chắc, ít xơ, nên khắc được nét mảnh mà không mẻ, in nhiều lần không mòn nhanh. Nét đen là phần người xem nhìn rõ nhất, nên ván nét cần loại gỗ tốt nhất.
Gỗ cho ván màu. Ván màu in những mảng lớn, không cần nét mảnh, nên có thể dùng loại gỗ mềm hơn, dễ khắc hơn như gỗ mỡ theo lời người trong nghề. Gỗ mềm hút màu tốt, in mảng màu đều hơn.
Phơi và xử lý gỗ. Gỗ mới xẻ còn nhựa và nước, khắc ngay dễ cong vênh, nứt. Thợ thường phơi khô, có nơi ngâm nước rồi phơi để gỗ ổn định, sau đó bào phẳng mặt ván. Mặt ván phải phẳng tuyệt đối, nếu không khi in sẽ có chỗ ăn màu, chỗ không.
Kích thước ván. Ván được cắt theo khổ tranh, dày đủ để không cong khi in nhiều lần. Có những bộ tranh lớn ghép từ nhiều tấm ván nhỏ, đòi hỏi mép ván phải khít.
Ghi nhận nguồn. Tên loại gỗ, cách xử lý có khác nhau theo làng, theo thời kỳ và theo từng nhà. Khi bạn đọc hay viết về một làng cụ thể, hãy ưu tiên lời kể của chính người làng và ghi rõ đó là lời kể.
Bộ dụng cụ của người thợ khắc
Dụng cụ khắc ván tranh trông giản dị nhưng mỗi món có việc riêng. Một bộ đồ nghề thường gồm những thứ sau, tên gọi có thể khác theo từng nơi.
- Đục và dao khắc nhiều cỡ: lưỡi phẳng, lưỡi cong, lưỡi chữ V, lưỡi rất nhỏ cho nét mảnh như râu, tóc, vân lá. Thợ lành nghề có khi tự rèn hoặc tự mài lại lưỡi cho vừa tay.
- Búa gỗ nhỏ hoặc vồ: gõ nhẹ lên cán đục khi cần bóc phần gỗ lớn. Phần nét tinh thì thợ đẩy đục bằng tay, không dùng búa.
- Đá mài: mài lưỡi đục thường xuyên. Lưỡi cùn làm xơ gỗ, nét không sắc.
- Bút lông, mực: vẽ hoặc đồ mẫu lên mặt ván trước khi khắc.
- Giấy can, hồ dán: nhiều nơi vẽ mẫu lên giấy mỏng rồi dán úp mặt xuống ván, để hình in lên ván là hình đã lật, khi in ra giấy sẽ đúng chiều.
- Bàn khắc thấp, gối kê, chỗ ngồi có ánh sáng tốt: thợ ngồi khắc nhiều giờ liền, ánh sáng đủ mới thấy rõ nét.
Đục khắc rất sắc. Nếu bạn đi xem xưởng hay dạy trẻ làm quen với khắc gỗ, chỉ nên dùng dụng cụ an toàn dành cho người mới và có người lớn hướng dẫn; còn công cụ của thợ là đồ nghề, không phải đồ cho trẻ cầm chơi.
Khắc ván nét và ván màu khác nhau thế nào
Ván nét là tấm khắc khó nhất. Thợ phải giữ lại những đường nét đen nổi lên trên mặt ván, khoét bỏ hết phần còn lại. Mọi chỗ cong, chỗ gãy, độ dày mỏng của nét đều phải đúng mẫu. Một nhát đục quá tay làm mất một đoạn nét thì gần như không sửa được, nhiều khi phải khắc lại cả tấm. Vì vậy ván nét thường do người thợ giỏi nhất trong nhà đảm nhận.
Ván màu đơn giản hơn về nét, nhưng khó ở chỗ phải khớp với ván nét. Mỗi màu có một ván riêng: ván đỏ chỉ giữ lại các mảng sẽ in màu đỏ, ván vàng giữ các mảng vàng, và cứ thế. Khi in, các ván màu in trước, ván nét in sau cùng để viền đen phủ lên mép các mảng màu. Nếu ván màu khắc lệch, màu sẽ tràn ra ngoài nét hoặc hở trắng.
Để các ván khớp nhau, thợ thường lấy chính ván nét làm chuẩn: in một tờ nét lên giấy mỏng, dán lên ván màu, rồi khắc theo các mảng cần giữ. Khi in, thợ in dùng mép ván và dấu căn để đặt giấy đúng chỗ. Đây là phần kinh nghiệm truyền tay, mỗi nhà có mẹo riêng.
Với dòng tranh chỉ in nét rồi tô tay như Hàng Trống, Kim Hoàng, tranh làng Sình, người thợ chỉ cần ván nét. Khi đó nét ván phải vừa đủ để người tô màu biết chỗ tô, nhưng không quá dày làm nặng bức tranh sau khi tô.
Số ván cho một bức tranh: ví dụ giả định
Bảng dưới là ví dụ giả định để hình dung số ván cần cho một bức tranh in nhiều màu. Con số thật tuỳ mẫu tranh và tuỳ nhà làm.
| Ván | Phần được giữ nổi trên ván | Thứ tự in |
|---|---|---|
| Ván màu thứ nhất | Các mảng lớn như thân con vật, mặt đất | In trước tiên |
| Ván màu thứ hai | Các mảng vừa như áo, lá, hoa | In sau khi lớp trước khô |
| Ván màu thứ ba | Các mảng nhỏ điểm xuyết như mắt, nhụy, chấm hoa văn | In tiếp theo |
| Ván màu thứ tư (nếu có) | Một màu riêng cho chi tiết nổi bật | In trước ván nét |
| Ván nét | Toàn bộ đường viền đen và chi tiết nét | In sau cùng, phủ mép các mảng màu |
Nhìn bảng có thể hiểu vì sao một bức tranh in nhiều màu mất nhiều ngày: mỗi lớp màu phải chờ khô, mỗi lần in phải căn giấy cẩn thận. Và cũng hiểu vì sao bộ ván của một mẫu tranh là một bộ, mất một tấm là mẫu đó không in đủ màu được nữa.
Giữ ván cũ: mối, ẩm và chuyện truyền đời
Ván gỗ là vật liệu hữu cơ, nên kẻ thù lớn nhất của nó là ẩm, mối mọt và sự lãng quên. Ván để nơi ẩm sẽ cong, nứt, mặt khắc bị mủn; ván để dưới đất dễ bị mối ăn từ mặt sau lên. Người làm tranh xưa cất ván trên gác cao, kê trên giá, thỉnh thoảng đem ra hong cho khô. Sau mỗi đợt in, ván được rửa sạch màu, lau khô trước khi cất.
Ván còn cần được giữ khỏi những cách làm sạch sai. Có người thấy ván bám màu cũ liền đem cọ bằng bàn chải cứng hay ngâm lâu trong nước, làm mặt khắc mòn và gỗ nở ra. Người làm nghề chỉ lau, rửa nhẹ phần màu còn ướt ngay sau buổi in, còn lớp màu đã thấm vào thớ gỗ qua nhiều đời thì để nguyên, vì đó cũng là dấu vết của nghề.
Một mối nguy khác là ván cũ bị bán đi hoặc bị coi là đồ bỏ. Khi gia đình thôi làm tranh, ván nằm im trên gác, rồi có người hỏi mua làm đồ trang trí hoặc làm củi. Nhiều bộ ván quý đã mất theo cách đó. Những năm gần đây, nhiều làng tranh và cơ quan văn hoá chú ý kiểm kê ván cũ, chụp ảnh lưu lại, khuyến khích gia đình giữ ván hoặc hiến cho bảo tàng nếu không giữ được.
Giữ ván cũ cũng không có nghĩa là chỉ cất kỹ. Ván khắc sống khi còn được in. Nhiều người làm nghề cho rằng cách giữ tốt nhất là vừa bảo quản ván cũ, vừa khắc ván mới chép lại mẫu cũ để in hàng ngày, dành ván cũ cho trưng bày hoặc những dịp đặc biệt. Như vậy mẫu tranh không mất, mà ván cũ cũng không bị mòn thêm.
Người khắc ván hôm nay và cách học nghề
Số người khắc ván thạo nghề ở các làng tranh hiện không nhiều. Nghề cần kiên nhẫn, mắt tốt, tay vững và nhiều năm học. Người trẻ thường bắt đầu từ ván màu, việc đơn giản hơn, rồi mới được giao ván nét. Cách học vẫn chủ yếu là học tại xưởng, nhìn người thầy làm, làm hỏng rồi làm lại.
Ngoài làng tranh, kỹ thuật khắc gỗ cũng được dạy trong các trường mỹ thuật như một chất liệu đồ hoạ. Nhiều hoạ sĩ dùng khắc gỗ để sáng tác tranh mới, có người lấy cảm hứng trực tiếp từ nét khắc dân gian. Hai dòng chảy này bổ sung cho nhau: làng giữ mẫu và kỹ thuật truyền thống, trường mỹ thuật đưa khắc gỗ vào đời sống nghệ thuật đương đại.
Nếu bạn muốn tìm hiểu nghề khắc ván, cách tốt là đi xem các buổi trình diễn ở làng tranh, ở bảo tàng, ở các sự kiện văn hoá, hoặc tham gia một lớp khắc gỗ cơ bản ở nhà văn hoá, trường mỹ thuật. Khi xem thợ khắc, đừng ngại hỏi về loại gỗ, lưỡi đục, mẹo căn ván; người làm nghề thường vui khi có người hỏi đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Ván in tranh Đông Hồ làm bằng gỗ gì?
Theo nhiều tài liệu, ván nét thường khắc trên gỗ thị vì thớ mịn, chắc, khắc được nét mảnh và bền khi in nhiều lần. Ván màu có thể dùng gỗ mềm hơn như gỗ mỡ. Cách chọn gỗ có khác nhau theo từng nhà, nên bạn nên hỏi chính người làm nghề khi tìm hiểu.
Một bức tranh Đông Hồ cần bao nhiêu tấm ván?
Mỗi màu cần một tấm ván riêng, cộng thêm một tấm ván nét. Bức tranh nhiều màu có thể cần bốn, năm tấm. Các ván màu in trước, ván nét in sau cùng để viền đen phủ lên mép các mảng màu. Con số cụ thể tuỳ mẫu tranh.
Vì sao ván nét được in sau cùng?
In ván nét sau cùng để đường viền đen phủ lên mép các mảng màu, che những chỗ màu lệch nhẹ và làm hình sắc gọn. Nếu in nét trước, màu in sau có thể đè lên nét, làm nét mờ đi. Đây là thứ tự quen thuộc của tranh in nhiều màu.
Làm sao để các ván màu khớp với ván nét?
Thợ thường lấy ván nét làm chuẩn: in một tờ nét, dán lên ván màu rồi khắc theo các mảng cần giữ. Khi in, mép ván và dấu căn giúp đặt giấy đúng chỗ. Mỗi nhà có mẹo căn riêng, truyền qua kinh nghiệm làm nghề.
Ván khắc cũ nên bảo quản thế nào?
Cất ván ở nơi khô, cao, kê trên giá, không để sát đất hay tường ẩm; rửa sạch màu và lau khô sau mỗi lần in; thỉnh thoảng hong cho khô và kiểm tra mối mọt. Ván quý nên chụp ảnh lưu lại, và nếu gia đình không giữ được thì cân nhắc hiến cho bảo tàng.
Muốn học khắc ván tranh thì bắt đầu từ đâu?
Bạn có thể bắt đầu bằng một lớp khắc gỗ cơ bản ở nhà văn hoá, trường mỹ thuật, dùng dụng cụ an toàn cho người mới. Sau đó đi xem thợ ở làng tranh làm, quan sát cách chọn gỗ và cầm đục. Nghề cần nhiều năm luyện tay, nên hãy đi từ những tấm ván đơn giản.