Lồng chim tre là sản phẩm của một nghề thủ công tỉ mỉ: hàng chục đến hàng trăm nan tre được chẻ, chuốt tròn đều như nhau, cắm vào vành và đáy đã chia lỗ chính xác, phía trên uốn thành nóc, kèm cửa, cầu đậu, cóng ăn uống và móc treo. Với người chơi chim, chiếc lồng vừa là nhà của chim vừa là một món đồ để thưởng ngoạn, có khi được giữ lâu hơn cả con chim.
Bài này đi qua nghề làm lồng chim tre: các bộ phận của một chiếc lồng, cách chọn tre, chẻ và chuốt nan, uốn vành, chia lỗ, lắp ráp, hoàn thiện; những kiểu lồng quen theo loài chim và theo vùng; và vì sao nghề này vẫn sống được giữa thời đồ công nghiệp.
Các bộ phận của một chiếc lồng chim
Tên gọi bộ phận có thể khác nhau theo vùng, nhưng một chiếc lồng chim tre hoàn chỉnh thường có:
- Đáy (đế): phần dưới cùng, bằng tre hoặc gỗ, có khay hứng để lót giấy, dễ vệ sinh.
- Vành: các vòng tre uốn tròn hoặc khung vuông nằm ngang, giữ cho nan đứng thẳng, cách đều. Lồng cao có nhiều vành.
- Nan: những thanh tre chuốt tròn, mảnh, cắm dọc từ đáy lên nóc. Số nan và khoảng cách nan tuỳ cỡ chim.
- Nóc: phần trên, nan được uốn chụm vào một điểm hoặc gắn vào một chóp, nơi lắp móc treo.
- Cửa: một ô nan có thể kéo lên hoặc mở ngang để đưa tay, đưa chim ra vào.
- Cầu: thanh ngang để chim đậu, đặt ở độ cao vừa phải, có khi có hai cầu ở hai tầng.
- Cóng: cốc nhỏ đựng thức ăn, nước, thường bằng sứ, gắn vào thành lồng. Giới chơi rất kén cóng, có người sưu tầm cóng như sưu tầm đồ gốm.
- Áo lồng: tấm vải may vừa lồng để che khi đi đường, ban đêm hoặc khi trời lạnh.
Mỗi bộ phận có một chức năng thực tế: giữ chim an toàn, thoáng khí, dễ vệ sinh, dễ mang đi. Nhưng trên nền chức năng ấy, người thợ thêm vào sự cân đối, độ đều của nan, nét chạm ở đáy, ở nóc để biến chiếc lồng thành món đồ đẹp.
Chọn tre và chuốt nan: phần việc quyết định
Chọn tre già, thẳng thớ. Nan lồng phải bền nhiều năm, chịu được chim mổ, chịu nắng mưa khi treo ngoài trời, nên người thợ chọn tre già, ít mắt, thớ thẳng. Tre được chặt vào mùa thích hợp theo kinh nghiệm từng nơi để ít nhựa, ít mọt.
Xử lý chống mọt. Theo kinh nghiệm chung của các nghề tre, tre thường được ngâm nước hoặc ngâm bùn một thời gian rồi phơi khô để giảm mọt. Mỗi xưởng có cách riêng, có nơi hun khói, có nơi luộc.
Chẻ nan. Ống tre được chẻ thành thanh nhỏ theo thớ, bỏ phần ruột mềm, giữ phần cật chắc ở ngoài. Cật tre bền, bóng, nên nan làm từ cật được quý hơn.
Chuốt tròn và đều. Thanh tre được vót rồi chuốt qua một dụng cụ có lỗ tròn để nan ra đều đường kính. Một chiếc lồng cần rất nhiều nan giống hệt nhau; chỉ một nan to hơn cũng nhìn ra lệch. Đây là khâu tốn công nhất.
Đánh bóng. Nan chuốt xong được chà nhẵn, có khi đánh bóng bằng vải, lá nhám hoặc dầu, để bề mặt mịn, không có dằm làm chim xước chân.
Lắp ráp một chiếc lồng tròn
Với lồng tròn kiểu phổ biến, quá trình lắp ráp thường đi theo thứ tự sau:
- Uốn vành. Thanh tre dẹt được hơ nóng, uốn tròn theo khuôn, nối hai đầu khít, để nguội cho giữ dáng.
- Chia và khoan lỗ. Vành và đáy được chia thành các điểm cách đều nhau theo số nan định làm, khoan lỗ thẳng hàng. Chia lệch một chút thì nan sẽ thưa chỗ mau chỗ, mất đẹp.
- Cắm nan. Từng nan được luồn qua lỗ các vành, cắm xuống đáy. Vành được đặt ở các độ cao định sẵn, giữ nan thẳng đứng.
- Uốn và gom nóc. Đầu trên các nan được hơ nóng uốn cong, gom vào chóp nóc, cố định bằng một khối tre hoặc gỗ.
- Làm cửa. Một ô nan được cắt ra, làm thành cửa trượt hoặc cửa mở, có then cài chắc.
- Lắp cầu, cóng, khay đáy. Cầu đậu đặt ở độ cao vừa cho chim, cóng gắn ở vị trí chim với tới, khay đáy rút ra được để thay giấy.
- Hoàn thiện. Sơn dầu, sơn ta hoặc để mộc tuỳ kiểu; lắp móc treo ở nóc, kiểm tra lồng treo thẳng, không nghiêng.
Lồng cao cấp có thêm chạm khắc ở đáy, ở nóc, khảm, hoặc dùng gỗ quý cho các chi tiết. Những chiếc như vậy mất nhiều ngày công, thuộc về đồ thủ công mỹ nghệ hơn là đồ dùng thông thường.
Những kiểu lồng quen theo loài chim
Kích thước và kiểu lồng được chọn theo tập tính của từng loài. Bảng dưới là mô tả chung theo cách giới chơi thường nói, không phải số đo chuẩn.
| Loài | Kiểu lồng thường gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Họa mi | Lồng tròn lớn, cao, nan chắc | Chim cỡ vừa, hay nhảy, cần không gian; tính nhạy nên lồng phải vững |
| Chào mào | Lồng tròn hoặc vuông, cỡ vừa, nhiều kiểu trang trí | Chim nhanh nhẹn, giới chơi rất chuộng lồng đẹp đi cùng chim |
| Chim nhỏ như chích chòe, khuyên | Lồng nhỏ, nan mảnh, khoảng nan hẹp | Chim nhỏ dễ chui lọt nan thưa |
| Lồng tắm | Lồng phụ, thấp, có khay nước | Để chim tắm mà không làm ướt lồng chính |
| Lồng vận chuyển | Lồng gọn, nhẹ | Mang chim đi xa, có áo lồng che kín |
Ngoài loài chim, kiểu lồng còn khác nhau theo vùng. Giới chơi hay nhắc tới lồng kiểu Bắc, lồng kiểu Huế, lồng kiểu Nam, mỗi kiểu có dáng nóc, cách chia nan, cách trang trí riêng. Những khác biệt này được hình thành qua nhiều đời thợ, và người chơi lâu năm nhìn qua là nhận ra.
Lồng chim như một món đồ thưởng ngoạn
Trong giới chơi chim, lồng không chỉ là đồ dùng. Một chiếc lồng đẹp với nan đều tăm tắp, vành tròn khít, nóc cân, cóng sứ hợp màu được người chơi ngắm nghía, giữ gìn, có khi truyền lại. Lúc mang chim ra quán, người ta nhìn chim mà cũng nhìn lồng, bình phẩm tay nghề người thợ.
Cóng chim là một thế giới riêng. Cóng sứ vẽ lam, cóng men màu, cóng vẽ hoa, vẽ cảnh, cỡ nhỏ chỉ vừa một ngón tay. Có người sưu tầm cóng như sưu tầm đồ gốm nhỏ, ghép bộ cóng với lồng sao cho hợp màu, hợp dáng. Áo lồng cũng được may cẩn thận, vải tốt, có khi thêu.
Khi xem một chiếc lồng làm tay, người trong nghề thường nhìn vào mấy chỗ: nan có đều đường kính và đều khoảng cách không, nhìn từ trên nóc xuống các nan có chụm đúng tâm không, vành có tròn và song song với đáy không, cửa kéo có trơn và khít không, các mối nối có gọn không. Một chiếc lồng đạt cả mấy điểm ấy cho thấy người thợ đã làm chậm và kỹ ở từng khâu, chứ không chỉ đẹp ở lớp sơn ngoài.
Cái thú thưởng lồng cho thấy chơi chim là một hệ thống thú chơi hoàn chỉnh, nối nhiều nghề thủ công với nhau: nghề tre làm lồng, nghề gốm làm cóng, nghề may làm áo lồng, nghề chạm làm đáy và nóc. Mỗi nghề nhỏ ấy sống được một phần nhờ những người chơi chim kén chọn.
Treo lồng đúng chỗ: chiếc lồng đẹp cũng phải là chỗ ở tốt
Một chiếc lồng đẹp chưa đủ, nó còn phải được đặt đúng chỗ. Người chơi chim lâu năm thường treo lồng ở nơi thoáng nhưng không có gió lùa mạnh, có nắng sớm nhưng tránh nắng gắt buổi trưa, xa bếp và khói, xa chỗ ồn ào liên tục. Lồng treo cao vừa tầm mắt người, đủ để chim không hoảng khi người đi qua và mèo không với tới.
Móc treo và dây treo phải chắc, nhất là với lồng lớn, vì lồng rơi là chim hoảng, có khi bị thương. Lồng treo ngoài hiên cần có chỗ che mưa; trời lạnh, trời gió thì mặc áo lồng. Ban đêm, nhiều người đưa lồng vào nhà, che kín để chim ngủ yên và tránh chuột, rắn.
Những điều này nghe như chuyện chăm chim, nhưng thật ra cũng là lý do lồng được thiết kế như vậy: móc treo ở nóc cho lồng treo cân, khay đáy rút ra để vệ sinh mà không phải mở cửa, áo lồng may vừa khít. Người thợ làm lồng giỏi luôn nghĩ đến lúc chiếc lồng được dùng hằng ngày, không chỉ lúc nó nằm trên quầy hàng.
Nghề làm lồng chim hôm nay
Lồng nhựa, lồng sắt bán sẵn rẻ và bền, dễ vệ sinh, đã chiếm phần đáng kể trong việc nuôi chim thông thường. Nhưng với người chơi chim hót, lồng tre làm tay vẫn được ưa chuộng vì nhẹ, thoáng, đẹp và hợp với tinh thần thú chơi. Nhờ vậy, ở nhiều nơi vẫn có những làng, những gia đình sống bằng nghề làm lồng.
Nghề này cũng đổi khác. Một số công đoạn như chẻ nan, chuốt nan đã có máy hỗ trợ, giúp nan đều hơn và nhanh hơn. Những khâu cần mắt và tay như chia lỗ, uốn nóc, lắp ráp, chạm khắc thì vẫn phải làm tay. Người thợ giỏi vẫn được giới chơi tìm đến đặt riêng, làm theo ý.
Một mối liên hệ cần nhắc: nghề làm lồng sống nhờ thú chơi chim, mà thú chơi chim lại phụ thuộc vào nguồn chim. Khi người chơi có ý thức hơn về chim hoang dã, chuộng chim có nguồn gốc rõ ràng, không mua chim bẫy rừng, thì cả thú chơi lẫn nghề lồng đều bền hơn. Một chiếc lồng đẹp chỉ thực sự đẹp khi con chim trong lồng được chăm khoẻ và có nguồn gốc đàng hoàng.
Câu hỏi thường gặp
Lồng chim tre dùng được bao lâu?
Lồng tre làm tốt, tre đã xử lý chống mọt, được giữ khô ráo và vệ sinh đều thì có thể dùng nhiều năm. Lồng treo ngoài trời thường xuyên chịu nắng mưa sẽ xuống cấp nhanh hơn. Nan gãy có thể nhờ thợ thay, không cần bỏ cả lồng.
Vì sao nan lồng phải chuốt đều?
Nan đều giúp khoảng cách giữa các nan như nhau, chim không chui lọt chỗ thưa, lồng chắc và nhìn cân đối. Với người chơi, độ đều của nan còn là thước đo tay nghề người thợ, nên một chiếc lồng nan lệch dễ bị chê dù vẫn dùng được.
Lồng tre hay lồng nhựa tốt hơn cho chim?
Mỗi loại có ưu điểm. Lồng tre nhẹ, thoáng, đẹp, hợp với thú chơi chim hót, nhưng cần giữ khô và chống mọt. Lồng nhựa, lồng kim loại bền, dễ rửa. Điều quan trọng hơn là lồng đủ rộng cho loài chim, sạch sẽ, an toàn, không có cạnh sắc.
Cóng chim bằng sứ có gì đặc biệt?
Cóng sứ dễ rửa, không ngấm mùi, giữ thức ăn và nước sạch hơn. Với người chơi, cóng còn là món đồ trang trí: men, màu, hình vẽ được chọn cho hợp với lồng. Nhiều người sưu tầm cóng như sưu tầm đồ gốm nhỏ.
Có thể tự làm lồng chim tre ở nhà không?
Có thể làm một chiếc lồng đơn giản nếu bạn quen việc tre và có dụng cụ, nhưng để nan đều, vành tròn, lồng cân thì cần nhiều kinh nghiệm. Phần dùng dao chẻ, vót, hơ lửa uốn tre cần cẩn thận. Người mới nên bắt đầu bằng việc xem thợ làm hoặc sửa một chiếc lồng cũ.
Bảo quản lồng chim tre thế nào?
Giữ lồng khô ráo, lau chùi định kỳ, thay giấy lót đáy thường xuyên. Không để lồng dưới mưa hay nắng gắt lâu. Khi thấy bụi mọt, có thể phơi nắng nhẹ và kiểm tra các nan. Lồng sơn dầu nên được lau dầu lại sau một thời gian để giữ bóng và chống ẩm.