Ông tiến sĩ giấy là hình nhân bằng giấy, tre, mặc áo thụng, đội mũ cánh chuồn, ngồi ngay ngắn trên ghế, được cha mẹ Hà Nội xưa mua cho con vào dịp Trung thu với mong con chăm học, đỗ đạt. Tàu thủy sắt tây là chiếc tàu nhỏ gò bằng tôn mỏng, đốt một ngọn nến hay bấc dầu bên trong, thả vào chậu nước thì chạy và kêu tạch tạch.
Hai món đồ chơi này rất khác nhau: một món mang ý gửi gắm của người lớn, một món là niềm vui máy móc của trẻ con. Nhưng chúng cùng thuộc mâm đồ chơi Trung thu của Hà Nội và các thị trấn Bắc Bộ một thời, cùng là đồ làm tay, và cùng hiếm dần. Bài này kể từng món: hình dáng, cách làm, vì sao người ta chuộng, và nay còn ai làm.
Ông tiến sĩ giấy: món đồ chơi chở một mong ước
Trong các bài viết về Tết Trung thu Hà Nội xưa, ông tiến sĩ giấy thường được nhắc như món đồ không thể thiếu trên mâm cỗ trông trăng của những nhà có con nhỏ, nhất là con trai đang tuổi đi học. Đặt ông tiến sĩ giữa mâm cỗ, bên cạnh bánh trái, là cách cha mẹ gửi gắm mong con sau này học hành đỗ đạt, theo lối nghĩ trọng chữ của người xưa.
Hình dáng ông tiến sĩ giấy mô phỏng một vị tân khoa: áo thụng màu, mũ cánh chuồn, đai ngang lưng, ngồi trên ghế, có khi tay cầm hốt. Gương mặt được vẽ hiền, nét nghiêm trang. Món đồ chơi này không để trẻ cầm chạy nhảy như đèn hay trống mà để bày, để ngắm. Sau đêm rằm, ông tiến sĩ có khi được giữ lại bày trên bàn học của trẻ.
Ông tiến sĩ giấy cho thấy đồ chơi Trung thu xưa không chỉ phục vụ trò vui. Nhiều món mang theo bài học hay lời chúc của người lớn: con cá chép gắn với ý vượt khó, con thỏ gắn với hình ảnh mặt trăng, ông tiến sĩ gắn với chuyện học. Hiểu điều đó giúp người hôm nay nhìn mâm đồ chơi xưa như một cách giáo dục nhẹ nhàng trong gia đình.
Ông tiến sĩ giấy được làm thế nào
Nghề làm ông tiến sĩ giấy nằm trong nhóm nghề đồ giấy, gần với nghề làm đồ mã và mặt nạ giấy bồi. Theo mô tả phổ biến, một ông tiến sĩ có các phần chính:
- Khung thân bằng tre vót mảnh, buộc thành dáng người ngồi, chân ghế cũng bằng tre.
- Đầu và mặt làm bằng giấy bồi hoặc bột nặn trên khuôn, quét nền rồi vẽ mắt, mày, râu.
- Áo thụng bằng giấy màu, có nơi dùng giấy hồ cứng, dán phủ lên khung, gấp nếp để giống vải.
- Mũ cánh chuồn cắt bằng giấy bồi cứng, hai cánh chìa ngang là chi tiết nhận ra ngay.
- Phụ kiện như đai lưng, hốt cầm tay, hoa văn vẽ hoặc dán trên áo.
- Ghế ngồi làm bằng tre và giấy, đủ vững để ông tiến sĩ đặt ngay ngắn trên mâm.
Mỗi nhà làm có tỉ lệ, màu áo và cách vẽ mặt riêng. Vì làm hoàn toàn bằng tay, chậm, bán chủ yếu trong mùa Trung thu, nghề này rất ít người theo. Theo nhiều bài viết về đồ chơi Trung thu truyền thống, những năm gần đây chỉ còn rất ít gia đình ở Hà Nội làm ông tiến sĩ giấy, chủ yếu theo đơn đặt, phục vụ trưng bày và các chương trình văn hoá.
Tàu thủy sắt tây: chiếc tàu chạy bằng một ngọn nến
Tàu thủy sắt tây là món đồ chơi của những đứa trẻ thích thứ "chạy được". Chiếc tàu được gò từ tôn mỏng, loại sắt tây tận dụng từ vỏ hộp, sơn màu sặc sỡ. Bên trong thân tàu có một buồng nhỏ, phía dưới đặt một ngọn nến hoặc chiếc đĩa nhỏ có bấc dầu. Từ buồng ấy có hai ống nhỏ chạy ra đuôi tàu, chìm dưới mặt nước.
Muốn tàu chạy, trẻ con mồi nước vào hai ống cho đầy, thả tàu xuống chậu, châm lửa. Một lát sau tàu bắt đầu kêu tạch tạch đều đặn và chạy vòng quanh chậu. Ở Hà Nội xưa, những đêm Trung thu, có nhà đổ nước ra chậu thau to giữa sân để bọn trẻ thả tàu, cả xóm xúm lại nghe tiếng tạch tạch như tiếng tàu thật.
Nghề làm tàu thủy sắt tây gần với nghề gò hàn đồ sắt tây: cắt tôn theo dưỡng, gò thân, uốn mũi, hàn kín buồng hơi và các ống, sơn rồi vẽ. Phần khó nhất là buồng hơi: phải kín, mặt trên phải đủ mỏng để rung lên được, hàn không khéo là rò, tàu không chạy. Cũng như ông tiến sĩ giấy, số người còn làm tàu thủy sắt tây ngày nay rất ít.
Vì sao tàu sắt tây chạy được và kêu tạch tạch
Nước trong buồng bị đun sôi. Ngọn lửa đun nóng chút nước trong buồng hơi, nước sôi hoá hơi rất nhanh, hơi nở ra đẩy một phần nước trong ống phụt ra phía đuôi.
Lực đẩy theo nguyên lý phản lực. Nước bị đẩy ra sau thì tàu bị đẩy về trước. Đây cùng một nguyên lý với nhiều động cơ phản lực, chỉ ở quy mô đồ chơi.
Hơi gặp nước lạnh thì ngưng. Khi hơi đi vào phần ống nguội, nó ngưng tụ lại, áp suất giảm, nước bên ngoài bị hút ngược vào ống. Nước vào ống rồi lại bị đun sôi, chu kỳ lặp lại liên tục.
Tiếng tạch tạch đến từ mặt buồng. Mặt trên buồng hơi là tấm tôn mỏng, bị đẩy phồng lên rồi xẹp xuống theo mỗi chu kỳ, phát ra tiếng tạch tạch. Có loại không có tấm rung thì tàu chạy êm hơn.
Vì sao tàu vẫn tiến dù nước bị hút vào. Nước phụt ra thành tia mạnh về phía sau, còn nước hút vào đến từ nhiều phía nên lực kéo ngược yếu hơn. Nhờ chênh lệch này, tổng thể tàu vẫn chạy về phía trước.
Chỗ của đồ chơi trên mâm cỗ trông trăng
Để hiểu vì sao ông tiến sĩ giấy được quý, cần nhớ Trung thu xưa ở các gia đình thành thị Bắc Bộ có mâm cỗ trông trăng bày từ chiều, đợi trăng lên mới phá cỗ. Trên mâm có bánh nướng, bánh dẻo, hoa quả mùa thu như bưởi, hồng, na, cốm, và những con vật được kết từ múi bưởi hay nặn từ bột. Đồ chơi được đặt xen giữa bánh trái, thành một phần của cách bày mâm.
Trong khung cảnh ấy, ông tiến sĩ giấy thường được đặt ở vị trí trang trọng nhất, giữa mâm hoặc ở hàng sau cao nhất, như một nhân vật chính. Trẻ con ngồi quanh mâm, ngắm ông tiến sĩ, ngắm trăng, nghe người lớn kể chuyện. Đến lúc phá cỗ, bánh trái được chia, còn ông tiến sĩ thì được cất đi cẩn thận.
Tàu thủy sắt tây thì không nằm trên mâm mà ở dưới sân, trong chậu nước. Nếu ông tiến sĩ là phần trang nghiêm, tàu sắt tây là phần náo nhiệt của đêm rằm. Hai món đồ chơi vì vậy bổ sung cho nhau: một cái để ngắm và gửi gắm, một cái để chơi và reo hò, cùng làm nên một đêm Trung thu đủ đầy theo cách người Hà Nội xưa vẫn nhớ.
Hai món đồ chơi trong tay người sưu tầm hôm nay
Vì làm bằng giấy và tôn mỏng, ông tiến sĩ giấy và tàu thủy sắt tây xưa rất khó còn nguyên vẹn. Giấy bị ẩm, mối mọt; sắt tây bị gỉ, ống hơi bị tắc. Những chiếc còn sót lại từ nhiều chục năm trước thường nằm trong tay người sưu tầm đồ chơi, các bảo tàng, hoặc được gia đình giữ như kỷ vật.
Người sưu tầm đồ chơi dân gian thường quan tâm nhiều hơn đến câu chuyện của món đồ: ai làm, làm ở đâu, gia đình nào dùng, trong dịp nào, hơn là giá trị mua bán. Với đồ giấy, việc giữ gìn cần nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp và côn trùng; với đồ sắt tây, cần giữ khô để hạn chế gỉ, không cố đốt lửa cho chạy nếu buồng hơi đã yếu.
Nếu gia đình bạn còn giữ một món đồ chơi Trung thu cũ, cách giữ tốt nhất là ghi lại những gì còn nhớ về nó: mua ở phố nào, năm nào trong ký ức, ai mua cho ai. Những dòng ghi chép ấy giúp món đồ có giá trị tư liệu, và là thứ các bảo tàng, nhà nghiên cứu cần nhất khi tìm hiểu đồ chơi xưa.
Vì sao những món đồ này hiếm dần, và ai còn giữ
Lý do đầu tiên là công sức. Một ông tiến sĩ giấy hay một chiếc tàu sắt tây đều tốn nhiều giờ công làm tay, chỉ bán được trong một mùa ngắn, khó cạnh tranh với đồ chơi công nghiệp. Lý do thứ hai là thói quen chơi thay đổi: trẻ em thành phố có nhiều lựa chọn giải trí khác, mâm cỗ trông trăng nhiều nhà cũng giản lược.
Cũng phải kể đến nguồn vật liệu. Sắt tây tận dụng từ vỏ hộp ngày trước là thứ dễ kiếm, nay đồ hộp đổi sang nhiều loại vỏ khác, tấm tôn mỏng hợp để gò không còn sẵn như xưa. Giấy bồi, giấy màu, hồ bột thì vẫn có, nhưng người biết gấp áo thụng, vẽ mặt ông tiến sĩ cho ra vẻ nghiêm mà hiền thì ngày càng ít.
Lý do thứ ba nằm ở chính người làm nghề. Phần lớn là người lớn tuổi, con cháu ít người muốn theo một nghề vất vả, thu nhập thất thường. Khi người làm nghề cuối cùng trong một nhà thôi làm, những bí quyết nhỏ như cách hàn buồng hơi cho kín, cách gấp áo thụng cho đứng nếp cũng mất theo.
Tín hiệu tốt là trong những năm gần đây, các bảo tàng, trung tâm văn hoá ở Hà Nội thường tổ chức không gian Trung thu truyền thống, trưng bày lại ông tiến sĩ giấy, tàu thủy sắt tây, mời người làm nghề đến làm tại chỗ cho trẻ xem. Một số nhóm trẻ tìm đến học, ghi chép quy trình. Giữ một món đồ chơi xưa không chỉ là giữ hình dáng, mà là giữ được người biết làm và dịp để món đồ ấy được dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ông tiến sĩ giấy có phải đồ thờ không?
Không. Ông tiến sĩ giấy là đồ chơi, đồ bày mâm cỗ Trung thu, mang ý mong con cái học hành chăm chỉ. Nó không phải đồ thờ cúng và không có nghi thức đi kèm. Sau dịp Trung thu, nhiều nhà giữ lại để trẻ bày trên bàn học như một kỷ niệm.
Tàu thủy sắt tây có an toàn cho trẻ không?
Tàu có lửa nến hoặc bấc dầu và các mép tôn có thể sắc, nên cần người lớn châm lửa và trông chừng. Thả tàu trong chậu nước đặt trên nền đất hoặc gạch, xa đồ dễ cháy. Không để trẻ nhỏ tự cầm tàu đang đốt lửa, và kiểm tra mép tôn trước khi cho trẻ chơi.
Vì sao tàu sắt tây đôi khi không chạy?
Lý do thường gặp là chưa mồi đủ nước vào ống, buồng hơi bị rò do mối hàn hỏng, ống bị tắc cặn, hoặc lửa quá nhỏ. Tàu cũ để lâu bị gỉ cũng hay rò. Đồ chơi này nhạy với từng chi tiết, nên người làm nghề phải thử từng chiếc trước khi bán.
Có thể mua ông tiến sĩ giấy ở đâu?
Hiện rất ít người làm, nên ông tiến sĩ giấy thường chỉ xuất hiện ở các không gian trưng bày Trung thu truyền thống, hội chợ văn hoá hoặc theo đơn đặt của người làm nghề. Ở khu phố đồ chơi Trung thu tại Hà Nội, nhiều mùa không thấy bày bán.
Ngoài hai món này, đồ chơi Trung thu xưa còn có gì?
Mâm đồ chơi Trung thu xưa ở miền Bắc còn có đèn ông sao, đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi, đầu sư tử giấy cho trẻ, trống bỏi, tò he, con giống bằng bột hoặc đất, các con vật bằng giấy. Mỗi món gắn với một nghề và một cách chơi riêng.
Làm sao giữ một món đồ chơi giấy cũ cho bền?
Để nơi khô thoáng, tránh ẩm, tránh nắng chiếu trực tiếp làm phai màu và giòn giấy. Có thể đặt trong hộp có lót giấy không axit, kiểm tra định kỳ xem có mối mọt. Không tự dán sửa bằng keo mạnh, vì keo có thể làm ố và hỏng giấy về lâu dài.