Chơi chim hót là thú chơi lâu đời của nhiều người Việt, nhất là đàn ông thành thị: nuôi một con chim có giọng hay như họa mi, chào mào trong chiếc lồng đẹp, sáng sớm mang ra quán treo cạnh lồng của bạn chơi, nghe chim hót và trò chuyện. Thú chơi này coi trọng giọng hót, dáng chim, cái lồng và cả sự chăm chút hằng ngày của người nuôi.
Bài kể nếp chơi chim hót theo cách giới chơi vẫn làm: chơi con gì, nghe gì, chăm thế nào, hội chim hót diễn ra ra sao. Đồng thời, vì phần lớn chim hót có nguồn gốc từ tự nhiên, bài dành một phần để nói rõ những điều người chơi cần biết về bảo vệ chim hoang dã, để thú chơi tao nhã không trở thành nguyên nhân làm vắng tiếng chim ngoài rừng.
Một thú chơi tao nhã của người thành thị
Trong nhóm thú chơi tao nhã của người xưa như chơi cây cảnh, chơi đá, chơi lan, chơi chim là thú chơi có âm thanh. Người chơi chim không chỉ ngắm mà chủ yếu nghe: nghe tiếng chim buổi sáng, so tiếng chim mình với chim bạn, bàn nhau về một câu hót dài, một tiếng láy lạ. Ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và nhiều thị xã, hình ảnh những chiếc lồng chim treo trên cành cây trước quán nước buổi sớm đã thành quen thuộc.
Chơi chim cũng là một kiểu sinh hoạt xã hội. Người chơi gặp nhau mỗi sáng, chia sẻ kinh nghiệm chăm chim, trao đổi lồng, cóng, bàn chuyện giọng chim như người khác bàn chuyện bóng đá. Với nhiều người về hưu, thú chơi chim là nhịp sống mỗi ngày: dậy sớm, tắm chim, mang chim đi, gặp bạn. Ở Huế, người ta còn nói đến cả một nếp chơi chào mào riêng của đất cố đô, với lồng, cóng và cách treo đặc trưng.
Cần phân biệt thú chơi chim hót với nuôi chim để đá, để chọi. Chim đấu nhau gây thương tích, có khi gắn với cá cược, không thuộc phạm vi bài này và không được khuyến khích. Thú chơi chim hót đúng nghĩa đặt giọng hót và sự khoẻ mạnh của chim lên trước.
Họa mi và chào mào: hai loài chim hót được chơi nhiều
Giới chơi chim ở Việt Nam chơi nhiều loài, nhưng họa mi và chào mào là hai loài phổ biến nhất. Bảng dưới tóm tắt đặc điểm theo cách giới chơi thường mô tả.
| Đặc điểm | Họa mi | Chào mào |
|---|---|---|
| Nhận dạng | Lông nâu vàng, vệt trắng quanh mắt kéo dài như vẽ mi | Mào nhọn đen trên đầu, má có mảng đỏ, bụng trắng |
| Giọng hót | Dài, nhiều tiếng láy, vang và biến hoá | Ngắn hơn, trong, nhiều kiểu câu, có tiếng "chuốt" |
| Vùng chơi nhiều | Miền Bắc nổi tiếng với họa mi | Rộng khắp, rất phổ biến ở miền Trung và miền Nam |
| Thức ăn quen | Côn trùng, sâu, cám chim theo công thức người nuôi | Trái cây, côn trùng nhỏ, cám chim |
| Tính cách | Nhạy, dễ hoảng, cần chỗ yên tĩnh | Linh hoạt, quen người nhanh hơn |
| Lồng | Thường lồng lớn, cao | Lồng nhỏ hơn, nhiều kiểu dáng |
Đây là mô tả chung để bạn nhận biết, không phải hướng dẫn chọn mua. Mỗi con chim có giọng riêng, và giới chơi có cả một kho từ riêng để nói về giọng chim mà người ngoài khó theo kịp.
Người chơi chim nghe gì trong một tiếng hót
Độ dài câu hót. Một câu hót dài, liền mạch, không ngắt quãng giữa chừng được đánh giá cao. Người chơi đếm số tiếng trong một câu, so độ dài giữa các con chim.
Độ vang và độ trong. Tiếng hót vang xa, trong, không rè, không khàn. Chim mới bắt, chim yếu thường hót nhỏ hoặc rè.
Sự biến hoá. Chim có nhiều kiểu câu, biết láy, biết đổi giọng thì được quý hơn con chỉ hót một kiểu. Với họa mi, sự biến hoá của giọng là điều người chơi chú ý nhất.
Độ bền. Chim hót được lâu, đều đặn, không mau mệt. Trong hội thi, độ bền giọng thường là tiêu chí quan trọng.
Thần thái. Chim hót mà đứng vững trên cầu, dáng đẹp, ít nhảy loạn, lông mượt. Người chơi gọi chung là chim có "phong độ", phản ánh sự khoẻ mạnh và được chăm tốt.
Sự mạnh dạn. Có con chim ở nhà hót rất hay nhưng ra chỗ đông thì im bặt. Chim hót được giữa nhiều chim lạ, nhiều người qua lại được coi là chim "có lửa", là kết quả của thời gian dài cho chim quen chỗ đông. Người chơi đánh giá cao sự mạnh dạn này ngang với giọng hót.
Nếp chăm chim hằng ngày
Nhịp chăm chim của người chơi lâu năm thường đều đặn và tỉ mỉ. Những việc quen thuộc:
- Tắm nắng: treo lồng ở chỗ nắng sớm một thời gian ngắn, tránh nắng gắt buổi trưa.
- Tắm nước: cho chim tắm trong lồng tắm hoặc khay nước sạch, vài lần mỗi tuần tuỳ thời tiết.
- Thay thức ăn, nước uống: rửa cóng, thay nước mỗi ngày; thức ăn tươi như trái cây, côn trùng cho vừa đủ, không để ôi.
- Vệ sinh lồng: thay giấy lót đáy, cọ rửa định kỳ để chim không bệnh.
- Cho chim "đi dợt": mang chim ra chỗ có nhiều chim khác để chim quen tiếng, quen người, mạnh dạn hót.
- Che lồng ban đêm: dùng áo lồng che để chim ngủ yên, tránh gió lạnh, tránh mèo, chuột.
Chăm chim tốt đòi hỏi thời gian mỗi ngày. Người định chơi chim nên tự hỏi mình có đủ thời gian và kiên nhẫn không, vì chim bị bỏ bê sẽ yếu, xơ xác, và không hót.
Người mới muốn chơi chim hót: bắt đầu có trách nhiệm
Nếu bạn đang nghĩ đến chuyện nuôi một con chim hót, những bước dưới đây giúp bắt đầu đúng cách, tránh làm khổ chim và tránh vi phạm quy định:
- Đi nghe trước khi nuôi. Dành vài buổi sáng ra những quán có người chơi chim, nghe, hỏi chuyện, để hiểu thú chơi đòi hỏi thời gian và công sức thế nào.
- Tìm hiểu loài. Đọc về tập tính, thức ăn, nhu cầu không gian của loài định nuôi; kiểm tra loài đó có thuộc danh mục được bảo vệ hay không theo quy định hiện hành.
- Hỏi rõ nguồn gốc. Không nhận chim mới bẫy ngoài rừng; ưu tiên chim đã được nuôi lâu, có nguồn gốc rõ, hoặc chim nuôi sinh sản nếu có.
- Chuẩn bị đủ đồ trước khi đón chim. Lồng đủ rộng, cóng sạch, áo lồng, khay lót, thức ăn phù hợp, chỗ treo yên tĩnh, tránh gió lùa và mèo.
- Học chăm từ người có kinh nghiệm. Những tuần đầu chim dễ hoảng, dễ bệnh; hỏi người chơi lâu năm, theo dõi chim mỗi ngày.
- Biết lúc cần dừng. Nếu không đủ thời gian chăm, hãy nhờ người chơi tin cậy nhận nuôi tiếp thay vì bỏ bê hoặc thả bừa.
Hội thi chim hót
Ở nhiều thành phố có các hội thi chim hót, có khi do câu lạc bộ người chơi tổ chức, có khi gắn với lễ hội văn hoá. Lồng chim được treo thành hàng trên giá, mỗi lồng một số. Ban giám khảo đi dọc hàng, nghe, quan sát, chấm theo những tiêu chí như độ dài câu hót, độ vang, độ bền, thần thái. Chim nào hót nhiều, hót hay trong thời gian thi thì được điểm cao.
Trước ngày thi, người chơi thường chăm chim kỹ hơn: điều chỉnh thức ăn, cho chim đi dợt nhiều hơn, giữ chim khoẻ và mạnh dạn. Lồng được lau chùi, áo lồng thay mới. Sáng ngày thi, người ta đến sớm để chim quen chỗ, quen tiếng chim lạ trước khi vào lượt chấm.
Hội thi chim là dịp người chơi gặp nhau đông nhất, trao đổi lồng, cóng, kinh nghiệm. Với người xem, đây là dịp hiếm hoi được nghe hàng trăm con chim hót cùng lúc, một bản hoà âm rất riêng. Giải thưởng thường mang tính khích lệ, quan trọng hơn là tiếng tăm của con chim trong giới chơi.
Một điểm cần nói rõ: hội thi chim hót là cuộc thi dân gian về giọng hót, không phải nơi cá cược. Những cuộc đấu chim, cá cược tiền bạc là việc khác, có thể vi phạm pháp luật, và đi ngược với tinh thần tao nhã của thú chơi.
Chim hoang dã và trách nhiệm của người chơi
Phần lớn chim hót được chơi ở Việt Nam, kể cả họa mi và chào mào, có nguồn gốc từ tự nhiên. Việc bẫy bắt chim với số lượng lớn để bán đã làm suy giảm quần thể chim ở nhiều vùng; người đi rừng, đi núi ngày nay nhận thấy tiếng chim thưa hơn trước. Người yêu tiếng chim cần nhìn thẳng vào thực tế này.
Việt Nam có các quy định pháp luật về quản lý, bảo vệ động vật rừng và động vật hoang dã, trong đó cấm săn, bắt, mua bán các loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, và hạn chế khai thác chim hoang dã trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ. Danh mục loài và mức xử lý được quy định trong văn bản riêng và có thể thay đổi, nên trước khi nuôi một loài chim nào, người chơi nên tra cứu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương.
Ở mức thực hành, người chơi có trách nhiệm có thể làm mấy việc: không tự bẫy chim, không mua chim mới bẫy ngoài rừng, không mua các loài nghi thuộc danh mục bảo vệ, hỏi rõ nguồn gốc khi nhận chim; nếu không nuôi nổi thì không tự ý thả chim ở nơi lạ, vì chim nuôi lâu thả ra thường khó sống. Một số người chơi chuyển sang nghe chim ngoài tự nhiên, ghi âm tiếng chim trong công viên, vườn cây, cũng là một cách giữ thú nghe chim mà không cần lồng.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi chim chào mào, họa mi có vi phạm pháp luật không?
Điều này phụ thuộc vào loài, nguồn gốc chim và quy định hiện hành về động vật hoang dã. Một số loài chim thuộc danh mục bảo vệ thì cấm nuôi, mua bán khi không có giấy phép. Trước khi nuôi, bạn nên tra cứu quy định mới nhất hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương.
Vì sao chim mới bắt thường không hót?
Chim mới rời tự nhiên vào lồng thường hoảng sợ, chưa quen người, chưa quen thức ăn, nên ít hót hoặc không hót. Người chơi phải mất nhiều thời gian thuần chim. Đây cũng là lý do giới chơi có trách nhiệm khuyên không mua chim mới bẫy từ rừng.
Thi chim hót được chấm thế nào?
Mỗi ban tổ chức có quy định riêng, nhưng thường chấm theo độ dài câu hót, độ vang và trong của giọng, độ bền, sự biến hoá và thần thái của chim trên cầu. Chim được treo đồng loạt, giám khảo đi dọc hàng để nghe và quan sát trong thời gian quy định.
Vì sao người chơi chim hay mang chim ra quán cà phê?
Mang chim ra chỗ đông chim giúp chim quen tiếng chim khác, quen người, mạnh dạn hót, giới chơi gọi là cho chim đi dợt. Đó cũng là dịp người chơi gặp nhau, so giọng chim, trao đổi kinh nghiệm, thành một nếp sinh hoạt buổi sáng ở nhiều thành phố.
Có nên thả chim nuôi ra tự nhiên không?
Không nên tự ý thả. Chim nuôi lâu trong lồng đã quen được cho ăn, khó tự kiếm mồi và tránh kẻ thù, thả ra thường không sống được. Thả chim lạ vào nơi không phải môi trường sống của nó còn có thể gây hại. Nếu cần, hãy hỏi các tổ chức cứu hộ động vật hoặc cơ quan kiểm lâm.
Muốn nghe chim mà không nuôi thì làm thế nào?
Bạn có thể đi dạo sáng sớm ở công viên, vườn cây lớn, khu rừng gần thành phố để nghe chim tự nhiên, mang theo ống nhòm và máy ghi âm nhỏ. Nhiều người còn tham gia nhóm ngắm chim, học nhận biết chim qua tiếng hót. Đây là cách giữ thú nghe chim mà không ảnh hưởng đến quần thể chim.