Thú chơi diều sáo của người lớn ở làng Bắc Bộ: thả qua đêm, nghe sáo, thi diều

Ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, diều sáo không phải đồ chơi trẻ con mà là thú chơi của người lớn: những chiếc diều sải cánh lớn, mang cả dàn sáo, cần vài người cùng thả, có khi để diều đứng trên trời qua đêm cho tiếng sáo vọng xuống làng. Người chơi đầu tư công sức làm diều, phối sáo, chọn bãi, chọn gió, và cuộc thi diều làng là dịp họ đem diều ra so tài.

Bài này không hướng dẫn làm diều cho trẻ hay chọn bãi thả diều. Bài kể về thú chơi diều sáo như một nếp văn hoá làng: người chơi là ai, chơi vào lúc nào, thưởng tiếng sáo ra sao, cuộc thi diều diễn ra thế nào và vì sao thú chơi này vẫn có người giữ dù làng quê đã đổi khác nhiều.

Diều sáo: thú chơi tao nhã của người làng

Trong làng xưa, chơi diều sáo được coi là một thú chơi tao nhã, tương tự chơi chim, chơi cây cảnh, nhưng gắn chặt với đồng ruộng. Người chơi thường là đàn ông trung niên trở lên, có thời gian lúc nông nhàn, có tay nghề tre nứa. Họ dành nhiều ngày làm một chiếc diều, nhiều buổi chỉnh một bộ sáo, và niềm vui lớn nhất là nghe tiếng sáo của diều mình vang trên cánh đồng.

Khác với thả diều của trẻ con, thứ được quan tâm ở diều sáo không phải chạy nhảy, thi diều cao hay diều đẹp, mà là diều có đứng vững không và sáo có hay không. Một chiếc diều tốt lên trời thì đứng yên một chỗ, gần như bất động, chỉ có tiếng sáo trầm bổng theo gió. Người chơi ngồi dưới gốc cây, bên ấm trà, ngửa cổ nghe, bàn chuyện với bạn chơi về từng tiếng sáo.

Thú chơi diều sáo đòi hỏi thời gian và sự bền bỉ, nên người chơi thường gắn bó nhiều năm, có người chơi từ thuở thiếu niên đến lúc tóc bạc. Họ nhớ từng chiếc diều đã làm, từng bộ sáo đã phối, từng mùa gió tốt hay xấu. Với họ, diều sáo không đơn giản là thú tiêu khiển mà là một phần nếp sống, gắn với nhịp mùa vụ và với những người bạn chơi trong làng.

Thú chơi này cũng mang tính cộng đồng. Một chiếc diều lớn cần vài người cùng đưa lên, cùng giữ dây khi gió giật. Diều của một người, nhưng cả xóm cùng nghe tiếng sáo. Người làng thường nhận ra diều của nhà ai qua tiếng sáo, giống như nhận ra giọng người quen.

Mùa diều và thời điểm chơi

Thả diều sáo phụ thuộc vào gió và vào lịch đồng áng. Theo nếp chung ở đồng bằng Bắc Bộ:

• Mùa hè là mùa diều chính. Những tháng hè thường có gió đều vào buổi chiều, đồng ruộng sau vụ gặt có bãi trống rộng, người làm nông có khoảng nông nhàn.
• Buổi chiều đến tối. Người chơi thường đưa diều lên vào lúc chiều muộn khi gió ổn định, tiếng sáo trong lúc chạng vạng và đêm xuống nghe rõ nhất vì làng đã yên.
• Thả qua đêm. Gặp gió đều, có người để diều đứng trên trời suốt đêm, buộc dây vào gốc cây hay cọc chắc, sáng hôm sau mới thu về. Tiếng sáo đêm vọng xuống làng là ký ức nhiều người quê nhắc đến.
• Tránh ngày gió giật, trời giông. Gió giật làm diều lộn, gãy khung, đứt dây; trời giông có sét thì tuyệt đối không thả.
• Dịp hội làng. Ở những làng có lệ thi diều, ngày thi được định theo lịch hội, người chơi chuẩn bị diều từ trước nhiều tuần.

Ngày nay, khi nhiều cánh đồng đã thành khu dân cư và dây điện chạy khắp nơi, việc tìm bãi thả diều lớn khó hơn trước. Nhiều câu lạc bộ diều phải xin phép dùng bãi trống, bãi sông, và tránh hẳn các khu có đường dây điện, gần sân bay.

Dây diều, khung diều: những thứ người chơi để tâm

Diều sáo lớn đặt ra yêu cầu khác hẳn diều trẻ con. Khung phải bằng tre già, vót đều, buộc chắc để chịu được lực gió và sức nặng của sáo. Cánh diều xưa dán bằng giấy dó, giấy bản bồi lớp, có nơi quét thêm chất chống ẩm; nay nhiều người dùng vải dù cho bền. Diều càng lớn, việc cân hai bên càng phải tỉ mỉ, vì chỉ lệch một chút là diều chao.

Dây diều là phần người ngoài ít để ý nhưng người chơi rất coi trọng. Dây phải đủ chắc để giữ diều lớn trong gió mạnh, lại không quá nặng kéo diều trĩu xuống. Theo lời người cao tuổi ở các làng diều, dây ngày trước làm từ sợi tự nhiên; nay phần lớn dùng dây dù, dây tổng hợp. Lèo diều, tức các dây nối từ khung tới dây chính, được chỉnh để diều đón gió đúng góc.

Một chiếc diều sáo hoàn chỉnh là tổng hợp của nghề tre, nghề giấy, nghề làm sáo và kinh nghiệm đọc gió. Không ai làm xong một lần là ưng ý. Người chơi thường sửa diều qua nhiều mùa, thay sáo, đổi lèo, và mỗi lần thay đổi lại đem lên trời thử, nghe lại.

Hội thi diều làng: người ta chấm những gì

Cách chấm thi diều khác nhau giữa các làng và các ban tổ chức. Bảng dưới gom những tiêu chí thường được nhắc tới trong các cuộc thi diều sáo ở Bắc Bộ, chỉ để bạn hình dung khi đi xem.

Cuộc thi diều làng là dịp vui chung chứ không phải cuộc đấu căng thẳng. Người xem đứng kín bờ ruộng, trẻ con chạy theo diều, các cụ ngồi bình phẩm tiếng sáo. Giải thưởng thường mang tính tượng trưng; cái được nhất là tiếng tăm diều đẹp, sáo hay trong làng.

Nghe tiếng sáo diều: người chơi nghe gì

Người ngoài nghe tiếng sáo diều thường chỉ thấy vi vu, êm tai. Người chơi lâu năm nghe được nhiều tầng hơn: tiếng trầm làm nền có đều không, tiếng cao có trong không, các sáo có lệch nhau tạo tiếng rè không, sáo có kêu liền mạch khi gió thay đổi không. Họ nói về tiếng sáo bằng những từ riêng như tiếng rền, tiếng ngân, tiếng đục, tiếng trong.

Cách thưởng tiếng sáo ấy gần với cách người xưa thưởng tiếng chim, tiếng đàn: không cần lời, không cần bài, chỉ cần âm sắc và sự hài hoà. Đó cũng là lý do người chơi rất kén chỗ thả: bãi phải yên, xa tiếng xe máy, tiếng loa, để tiếng sáo vọng xuống rõ ràng.

Trong văn chương Việt, tiếng sáo diều xuất hiện nhiều như một hình ảnh của làng quê yên bình, của tuổi thơ, của những buổi chiều hè. Với người chơi diều, đó không chỉ là hình ảnh mà là kết quả của bao ngày làm khung, khoét sáo, chỉnh lèo, và mỗi lần nghe lại tiếng sáo của diều mình trên trời là một lần được trả công.

Người lớn chơi, trẻ con học

Một điều đáng chú ý của thú chơi diều sáo là cách nó được truyền đi. Không có lớp học, không có sách, trẻ con trong làng học bằng cách đi theo người lớn ra bãi, phụ cầm dây, phụ giữ diều lúc đưa lên, ngồi nghe các cụ bàn chuyện sáo. Đến tuổi thiếu niên, đứa nào thích thì bắt đầu tự làm diều nhỏ, khoét sáo nhỏ, rồi lớn dần lên diều to.

Những buổi chiều ở bãi diều vì vậy cũng là lớp học không tên về tre, về gió, về sự kiên nhẫn. Trẻ học cách nhìn mây đoán gió, cách vót nan cho đều, cách buộc nút chắc, và quan trọng hơn là học cách nghe: nghe tiếng sáo để biết diều đang ổn hay sắp có chuyện.

Khi trẻ con nông thôn ngày càng ít ra đồng, mạch truyền này yếu đi. Nhiều câu lạc bộ diều hiện nay chủ động mời học sinh đến xem, cho các em tự tay làm một chiếc diều nhỏ có sáo, như cách để thú chơi của ông cha không dừng lại ở thế hệ đang chơi.

Thú chơi diều sáo hôm nay

Không gian chơi diều thu hẹp là thách thức lớn nhất. Ruộng đồng ven đô thành khu đô thị, đường dây điện, cột sóng ở khắp nơi. Thả một chiếc diều lớn mang sáo nặng ở gần dây điện là nguy hiểm thật sự, nên người chơi phải đi xa hơn, chọn bãi bồi, bãi sông, cánh đồng rộng.

Dù vậy, thú chơi này đang được nhiều người trẻ quan tâm lại. Các câu lạc bộ diều ở nhiều địa phương sinh hoạt đều đặn, mở cửa cho người mới đến học làm diều, làm sáo. Một số lễ hội diều được tổ chức ở các thành phố, quy tụ người chơi từ nhiều vùng, giúp những làng diều nhỏ có dịp gặp nhau, trao đổi kinh nghiệm.

Với người muốn tìm hiểu, cách tốt nhất là đến xem một cuộc thi diều làng vào mùa hè, hoặc tìm câu lạc bộ diều ở địa phương mình. Hãy đứng gần những người chơi lớn tuổi, hỏi họ về chiếc diều, về bộ sáo; người chơi diều thường rất sẵn lòng kể chuyện cho người biết nghe. Đó là cách học thú chơi này đúng như nó vẫn được truyền xưa nay.

Câu hỏi thường gặp

Thả diều qua đêm có an toàn không?

Thả diều qua đêm chỉ nên làm ở bãi trống rộng, xa dây điện, đường giao thông và nhà cửa, dây buộc vào cọc hoặc gốc cây chắc. Cần theo dõi thời tiết; trời chuyển giông hoặc gió giật thì phải thu diều sớm. Người mới chơi không nên tự thả diều lớn qua đêm.

Diều sáo khác diều trẻ con thế nào?

Diều sáo thường lớn hơn nhiều, khung bằng tre già, mang một hay nhiều sáo, cần vài người cùng thả và giữ dây. Mục đích chính là để diều đứng yên trên cao cho sáo kêu, khác với diều trẻ con thiên về chạy thả, bay lượn, thi cao.

Hội thi diều thường diễn ra khi nào?

Ở đồng bằng Bắc Bộ, các cuộc thi diều sáo thường diễn ra vào mùa hè, khi có gió đều và bãi ruộng sau vụ gặt. Mỗi làng hoặc mỗi ban tổ chức có lịch riêng, nên muốn đi xem bạn nên hỏi trước chính quyền hoặc câu lạc bộ diều ở địa phương.

Người mới muốn chơi diều sáo nên bắt đầu thế nào?

Bắt đầu bằng việc đi xem và làm quen với người chơi lâu năm ở câu lạc bộ diều địa phương. Học thả một chiếc diều vừa phải trước, sau đó mới tập làm sáo, phối sáo. Diều lớn có lực kéo mạnh, cần học cách giữ dây an toàn trước khi tự thả.

Vì sao diều sáo đứng yên được trên trời?

Khi diều cân, lèo chỉnh đúng góc và gió đều, lực nâng của gió cân bằng với trọng lượng diều và lực kéo của dây. Diều lúc ấy giữ một vị trí ổn định, chỉ rung nhẹ. Diều lệch cân hay lèo sai sẽ chao, quay vòng hoặc cắm đầu.

Thú chơi diều sáo có phải là di sản được ghi danh không?

Hiện bài này không có thông tin đối chiếu chắc chắn về việc thú chơi diều sáo được ghi danh di sản ở cấp nào. Bạn nên tra cứu danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia trên trang của cơ quan quản lý văn hoá để có thông tin cập nhật.