Tò he là món đồ chơi nặn từ bột gạo đã hấp chín, nhuộm nhiều màu, tạo thành hình con vật, nhân vật, hoa quả rồi cắm trên que tre. Ở miền Bắc, cái tên tò he gắn chặt với làng Xuân La, thuộc vùng Phú Xuyên cũ của Hà Nội, nơi nhiều thế hệ đàn ông trong làng mang hòm bột đi khắp các phiên chợ, hội làng và cổng trường để nặn cho trẻ con ngay tại chỗ.
Điều làm tò he khác những món đồ chơi khác là nó được làm trước mắt người mua. Đứa trẻ đứng xem bàn tay người thợ vê, ấn, kéo, chỉ vài phút đã thành một con gà trống, một chú Tôn Ngộ Không, một bông hoa. Bài này đi qua nghề tò he từ khâu làm bột, pha màu, cách nặn, nếp đi rong của người làng, đến chuyện nghề hôm nay còn giữ được đến đâu.
Tò he là gì và cái tên từ đâu ra
Trong cách gọi của người Bắc, tò he là con giống bằng bột, phân biệt với con giống bằng đất nung hay bằng gỗ. Ngày trước, bột tò he làm từ gạo, nhuộm màu bằng nguyên liệu lấy trong vườn bếp nên trẻ con cầm chơi chán rồi có thể ăn. Vì thế tò he vừa là đồ chơi vừa là món quà quê, thường xuất hiện ở hội làng, phiên chợ Tết, ngày rằm tháng Tám.
Về cái tên, cách giải thích phổ biến nhất là người nặn tò he ngày trước hay gắn kèm một chiếc còi nhỏ, thổi lên kêu "tò te" để gọi trẻ con, lâu dần tiếng còi thành tên món đồ chơi. Đây là lời giải thích truyền miệng, chưa có tư liệu nào xác nhận chắc chắn, nên chỉ nên kể như một cách hiểu được nhiều người trong làng nhắc tới.
Cũng cần phân biệt tò he với những món nặn bột ở nơi khác. Nhiều nước châu Á có nghề nặn bột màu trên que, hình thức na ná nhau. Cái riêng của tò he Xuân La nằm ở bảng màu, ở những mẫu nhân vật quen với trẻ em Việt và ở nếp làm nghề: người thợ mang theo cả "xưởng" thu nhỏ trên vai, ngồi xuống đâu là nặn ở đó.
Bột tò he: gạo, cách hấp và độ dẻo
Gạo nếp trộn gạo tẻ. Người làng thường trộn hai loại gạo theo tỉ lệ riêng của từng nhà. Nếp cho độ dẻo, tẻ giúp bột đứng dáng, không chảy. Tỉ lệ này mỗi người giữ một kiểu và thay đổi theo mùa, vì trời nồm hay trời hanh đều làm bột khác đi.
Ngâm, xay, nhào. Gạo được ngâm cho mềm rồi xay thành bột nước, để lắng, sau đó nhào thành khối. Trước kia việc xay làm bằng cối đá; nay nhiều nhà mua bột sẵn hoặc xay bằng máy nhưng vẫn tự nhào để kiểm soát độ ẩm.
Hấp hoặc luộc chín. Khối bột được nặn thành từng nắm rồi hấp hoặc luộc cho chín đều. Bột chín mới có độ dẻo dai đặc trưng, kéo được thành sợi mảnh mà không đứt, ấn vào khuôn không nứt.
Giã hoặc nhồi lại cho mịn. Bột vừa chín được nhồi kỹ khi còn ấm. Khâu này quyết định mặt con tò he có mịn, có bóng hay không. Bột nhồi chưa tới thì nặn lên bị rỗ, khi khô dễ rạn.
Giữ bột trong ngày. Bột tò he nặn trong ngày là đẹp nhất. Người đi rong thường bọc bột trong khăn ẩm, chia sẵn từng màu, để trong hòm gỗ có nắp. Bột để qua đêm sẽ cứng và chua, không còn dùng được.
Bảng màu cổ của tò he và nguồn gốc từng màu
Theo lời người làng nghề kể lại, màu tò he ngày trước lấy từ những thứ quen thuộc trong vườn và trong bếp. Mỗi nhà một cách, bảng dưới chỉ là những nguồn được nhắc tới nhiều.
| Màu | Nguồn nhuộm theo cách xưa | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Đỏ | Gấc, có nơi dùng son đỏ | Mào gà, áo quan, quả đào, môi nhân vật |
| Vàng | Nghệ, có nơi dùng hoa hoè | Thân gà con, vương miện, mặt trời, quả chuối |
| Xanh lá | Lá cây giã lấy nước, mỗi nhà một loại lá | Lá cây, áo, đuôi chim, cỏ |
| Đen | Nhọ nồi, than rơm hoặc than lá | Mắt, tóc, râu, viền |
| Trắng | Bột gạo để nguyên | Mặt người, lông thỏ, mây, nền |
| Tím, hồng, cam | Pha từ các màu trên | Hoa, chi tiết áo |
Ngày nay phần lớn thợ tò he dùng phẩm màu thực phẩm vì màu tươi, đều và tiện. Điều đáng quan tâm là phẩm màu phải đúng loại dùng cho thực phẩm, mua ở nơi có nguồn gốc rõ ràng. Với trẻ nhỏ hay cho đồ vào miệng, cha mẹ nên dặn con chơi xong thì bỏ, không ăn tò he đã cầm nắn cả buổi, và rửa tay sau khi chơi.
Một con tò he được nặn thế nào
Người xem thường chỉ thấy vài động tác nhanh, nhưng mỗi con tò he đều đi theo một trình tự quen tay. Lấy ví dụ một con gà trống, việc nặn diễn ra đại để như sau:
- Cắm que và tạo lõi. Người thợ lấy một nắm bột màu chính, vo tròn, cắm vào đầu que tre để làm thân.
- Kéo dáng. Dùng ngón cái và ngón trỏ vuốt phần cổ lên, ép phần đuôi dẹt ra. Đây là bước quyết định dáng đứng của con gà.
- Đắp màu. Những viên bột nhỏ màu đỏ, vàng, xanh được vê thành sợi hoặc dẹt thành lá, đắp lên làm mào, cánh, lông đuôi.
- Tạo nét bằng dụng cụ. Một thanh tre vót mỏng, có khi là chiếc lược nhỏ, dùng để ấn vân lông, vạch nếp cánh, chia lá đuôi.
- Điểm mắt và hoàn thiện. Chấm hai hạt bột đen làm mắt, chỉnh lại dáng, rồi cắm con tò he lên giá cho khách chọn.
Nhân vật người như ông Địa, Tôn Ngộ Không, cô tiên thì phức tạp hơn vì có mặt, áo, mũ, binh khí giả bằng bột. Thợ giỏi làm một nhân vật như vậy mất vài phút, và mỗi người có những mẫu "ruột" mà họ nặn đẹp nhất. Có thợ chỉ cần nhìn một con vật vài lần là nặn ra được, nhờ đôi tay đã quen với tỉ lệ và độ dẻo của bột.
Nếp đi rong của người làng tò he
Nghề tò he ở Xuân La xưa nay gắn với chữ "đi". Người làng làm nông là chính, lúc nông nhàn thì gánh hoặc đeo hòm bột đi khắp nơi, có khi đi xa cả tháng. Họ đi theo lịch hội: tháng Giêng vào mùa hội làng, tháng Tám về các thành phố cho mùa Trung thu, ngày thường thì đứng ở cổng trường, góc chợ, công viên.
Đồ nghề của người đi rong rất gọn: một hòm gỗ nhỏ có ngăn đựng bột từng màu, một thanh gỗ hoặc bó rơm cắm đầy que tre để trưng sản phẩm, vài thanh tre vót làm dụng cụ, chiếc khăn ẩm phủ bột. Cái hòm ấy vừa là kho vừa là quầy hàng. Người thợ ngồi trên chiếc ghế thấp, ngang tầm mắt trẻ con, để đứa trẻ thấy rõ từng động tác.
Chính lối làm nghề này khiến tò he lan ra ngoài làng. Nhiều người ở Hà Nội, Hải Phòng, thậm chí ở các tỉnh phía Nam, lớn lên với ký ức về một ông thợ tò he đứng ở cổng trường, mà không biết ông đến từ đâu. Theo lời người trong làng, có thời gần như nhà nào cũng có người biết nặn, và nghề được truyền trong gia đình bằng cách cho con cháu ngồi cạnh xem rồi tập dần.
Tò he hôm nay: thay đổi và người giữ nghề
Khi đồ chơi nhựa và đồ chơi điện tử rẻ và phổ biến, tò he thôi là món chơi chính của trẻ em. Số người đi rong ít đi rõ rệt. Nhưng tò he không biến mất mà chuyển chỗ đứng: xuất hiện ở các phố đi bộ, các hội chợ văn hoá, chương trình ngoại khoá của trường học, các buổi giới thiệu làng nghề, nơi người ta đến xem nghệ nhân nặn hơn là để mua một món đồ chơi.
Mẫu tò he cũng đổi theo thời. Bên cạnh con gà, con lợn, quả đào, ông Địa, người thợ nặn cả nhân vật hoạt hình mà trẻ con đang mê. Có người coi đó là mất gốc, có người coi đó là cách nghề sống tiếp. Thực ra từ xưa tò he vẫn luôn bám theo những gì trẻ con thích, từ nhân vật trong truyện Tây du ký đến con vật trong cổ tích.
Một thay đổi khác là tò he làm để trưng bày. Một số nghệ nhân pha thêm chất giúp bột bền, nặn tượng nhỏ cầu kỳ, đặt trong hộp kính làm quà lưu niệm. Loại này không còn ăn được và không dành cho trẻ nhỏ chơi. Nếu bạn mua tò he cho trẻ, nên hỏi rõ là loại nặn để chơi trong ngày hay loại bền để trưng, vì thành phần hai loại khác nhau.
Xem một người nặn tò he: nhìn vào đâu cho ra cái hay
Đứng xem nghệ nhân nặn tò he, bạn có thể để ý mấy điểm sau để hiểu tay nghề nằm ở đâu, thay vì chỉ ngắm sản phẩm cuối cùng:
- Tỉ lệ: con vật có đứng vững trên que không, đầu và thân có cân không. Thợ lâu năm nặn ra dáng ngay từ khối bột đầu tiên, ít phải sửa.
- Độ mảnh của sợi bột: râu, tóc, lông đuôi kéo được mảnh mà không đứt là dấu hiệu bột tốt và tay quen.
- Cách phối màu: tò he đẹp thường dùng màu tương phản mạnh nhưng có chủ đích, mỗi màu đặt đúng chỗ, không loang lổ.
- Nét dụng cụ: những vân lông, nếp áo được ấn bằng một thanh tre nhỏ, đều tay và dứt khoát.
- Tốc độ và nhịp: thợ giỏi làm liền mạch, vừa nặn vừa trò chuyện với trẻ, đó cũng là một phần của nghề.
- Sự linh hoạt: khả năng nặn theo yêu cầu, một con vật trẻ con vừa nghĩ ra, cho thấy người thợ không chỉ thuộc lòng vài mẫu.
Nếu có dịp về làng hoặc gặp nghệ nhân ở hội chợ, bạn có thể hỏi về cách họ làm bột và pha màu; người làm nghề thường sẵn lòng kể, và chính những câu chuyện đó là phần di sản khó ghi lại nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tò he ngày nay có ăn được không?
Tò he làm để chơi trong ngày vẫn dùng bột gạo hấp chín, nhưng sau khi qua tay người nặn và trẻ cầm chơi nhiều giờ thì không nên ăn. Loại tò he làm để trưng bày thường pha thêm chất giúp bột bền, càng không dùng để ăn. Cách an toàn là coi tò he là đồ chơi, chơi xong thì bỏ.
Làng Xuân La nay thuộc đâu?
Làng Xuân La trước thuộc huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Từ ngày 1/7/2025 cấp huyện không còn, đơn vị hành chính cấp xã được sắp xếp lại, nên tên xã có thể đã thay đổi. Khi tìm đường, bạn nên tra theo tên làng Xuân La và kiểm tên xã mới trên bản đồ hiện hành.
Vì sao tò he hay có nhân vật Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới?
Những nhân vật trong truyện Tây du ký rất quen với trẻ em Việt nhiều thế hệ, lại có hình dáng dễ nhận ra như mặt khỉ, tai lợn, gậy, cào. Người nặn tò he chọn những mẫu trẻ con nhận ra ngay để dễ bán, và theo thời gian chúng thành mẫu quen của nghề.
Tò he để được bao lâu?
Tò he làm từ bột gạo thông thường sẽ khô cứng dần sau một hai ngày, dễ nứt và có thể mốc nếu trời ẩm. Muốn giữ làm kỷ niệm thì để nơi khô thoáng, tránh nắng gắt; nhưng về bản chất đây là món đồ chơi chóng tàn, cái quý là lúc xem nặn và lúc cầm chơi.
Trẻ nhỏ chơi tò he cần lưu ý gì?
Điều đáng để ý nhất là phẩm màu và vệ sinh. Cha mẹ nên chọn người nặn dùng phẩm màu thực phẩm, nhắc trẻ không cho tò he vào miệng sau khi đã cầm chơi lâu, rửa tay sau khi chơi. Que tre nên được bẻ bớt đầu nhọn với trẻ còn nhỏ để tránh chọc vào mắt.
Có thể tự nặn tò he ở nhà không?
Có thể làm ở mức vui chơi với trẻ bằng bột gạo hấp và phẩm màu thực phẩm. Tuy vậy, độ dẻo và độ mịn của bột tò he làng nghề đến từ kinh nghiệm phối gạo, hấp và nhồi, nên làm ở nhà thường chưa đạt. Coi đó là dịp để trẻ hiểu nghề, không cần đặt nặng sản phẩm.