Tranh kính Nam Bộ là loại tranh vẽ ở mặt sau một tấm kính, người xem nhìn qua mặt trước nên người vẽ phải vẽ ngược: nét và chi tiết trước, màu nền sau cùng. Tranh từng có mặt trên bàn thờ, vách nhà, khung cửa của nhiều gia đình miền Nam, cả người Việt lẫn người Hoa, với đề tài thờ cúng, hoa điểu, phong cảnh và tứ bình.
Bài này kể về kỹ thuật vẽ ngược, các nhóm đề tài, vị trí của tranh trong ngôi nhà Nam Bộ xưa, và chuyện nghề tranh kính đang thưa người làm. Tranh kính không phải "dòng tranh làng" theo kiểu Đông Hồ, nhưng là một mảng tranh dân gian quan trọng của phương Nam, xứng đáng được biết đến nhiều hơn.
Tranh kính có từ đâu và đến Nam Bộ thế nào
Vẽ trên mặt sau tấm kính là kỹ thuật có ở nhiều nơi trên thế giới, từ châu Âu tới Trung Hoa. Ở Việt Nam, tranh kính được biết tới ở Huế dưới thời Nguyễn như một loại đồ trang trí cung đình và nhà quyền quý, và ở Nam Bộ như một loại tranh dân gian phổ biến trong nhà dân. Các nhà nghiên cứu thường nhắc tới vai trò của cộng đồng người Hoa trong việc đưa kỹ thuật và đề tài tranh kính vào Nam Bộ.
Ở Nam Bộ, tranh kính từng được làm nhiều ở khu Chợ Lớn và một số nơi khác của vùng Sài Gòn – Gia Định xưa, rồi theo ghe hàng đi khắp các tỉnh miền Tây. Lái Thiêu, vùng Bình Dương cũ nay thuộc TP Hồ Chí Minh, cũng thường được nhắc như nơi có thợ vẽ tranh kính. Những thông tin cụ thể hơn như năm khởi đầu, tên thợ đầu tiên chưa có nguồn thống nhất, nên bài này không nêu.
Tranh kính được ưa chuộng vì bền với khí hậu nóng ẩm hơn tranh giấy, màu tươi lâu nhờ có kính che, lại có độ bóng sáng hợp với không gian thờ cúng thắp đèn, thắp nhang. Với nhiều gia đình miền Tây xưa, sắm một bức tranh kính đặt trên bàn thờ là việc lớn, thường làm khi cất nhà mới hay dịp quan trọng của gia đình.
Kỹ thuật vẽ ngược: các bước cơ bản
Vẽ tranh kính khó ở chỗ mọi thứ phải đảo ngược: lớp vẽ đầu tiên sẽ là lớp người xem thấy rõ nhất, lớp cuối cùng nằm khuất phía sau. Theo mô tả của thợ và nhà nghiên cứu, quy trình cơ bản như sau.
- Chuẩn bị kính: chọn tấm kính phẳng, lau sạch dầu mỡ. Một số thợ dùng kính có tráng thuỷ (mặt gương) rồi cạo bớt lớp tráng ở những chỗ cần vẽ để tạo mảng ánh bạc.
- Đặt mẫu: hình mẫu vẽ trên giấy được đặt dưới tấm kính, lật ngược trái phải, để người vẽ đồ theo.
- Vẽ nét: dùng bút nhỏ vẽ nét viền và các chi tiết nhỏ nhất như mắt, râu, vân lá, nếp áo. Đây là lớp người xem nhìn thấy đầu tiên nên phải sắc và chính xác.
- Tô màu chi tiết: tô các mảng màu nhỏ nằm trong nét, như má hồng, cánh hoa, hoa văn áo. Phải chờ lớp trước khô mới tô lớp sau, nếu không màu sẽ lem.
- Tô màu lớn: tô các mảng màu lớn của thân áo, thân cây, mặt nước.
- Tô nền: lớp cuối cùng là màu nền phủ kín phía sau. Màu nền quyết định không khí chung của bức tranh.
- Đóng khung: lót tấm ván hoặc bìa phía sau để bảo vệ lớp sơn, rồi đóng khung gỗ.
Vì không thể sửa lớp đầu sau khi đã phủ lớp sau, thợ tranh kính phải tính trước toàn bộ thứ tự màu. Đây là kỹ năng cần nhiều năm luyện, và cũng là lý do tranh kính vẽ tay khó làm nhanh.
Các nhóm đề tài trong tranh kính Nam Bộ
Tranh thờ. Hình các vị thần, Phật, Bồ Tát và nhân vật được thờ trong các gia đình theo tín ngưỡng của mình, đặt ở trung tâm bàn thờ. Mỗi gia đình chọn theo nếp thờ riêng, không có một bộ chung cho mọi nhà.
Tranh ông bà, tổ tiên. Có giai đoạn thợ tranh kính vẽ chân dung người đã khuất theo ảnh chụp để đặt trên bàn thờ gia tiên. Những bức này nay thành kỷ vật quý của nhiều gia đình miền Tây.
Tranh hoa điểu, tứ bình. Bộ bốn tấm hoa và chim theo bốn mùa, hoặc các cặp chim, cá, hoa sen, mẫu đơn, dùng treo hai bên bàn thờ hoặc trên vách. Đây là nhóm đề tài mang tính trang trí cao nhất.
Tranh phong cảnh. Sông nước, nhà cửa, núi non vẽ theo lối tranh Trung Hoa hoặc theo cảnh miền Nam, thường dùng làm tranh treo phòng khách.
Tranh truyện. Một số bức vẽ cảnh trong các tích truyện quen thuộc, dùng như tranh kể chuyện cho cả nhà xem. Với trẻ nhỏ trong nhà, những bức này từng là cách nghe kể chuyện xưa trước khi có sách báo phổ biến; ông bà chỉ vào từng nhân vật mà kể lại tích.
Tranh kính trong không gian nhà Nam Bộ xưa
Trong ngôi nhà gỗ ba gian, năm gian ở miền Tây, gian giữa thường đặt bàn thờ, và tranh kính thường xuất hiện ở đây: bức tranh thờ chính ở giữa, tranh hoa điểu hai bên, có khi tranh kính được lồng vào bao lam, khung tủ thờ. Ánh đèn dầu, đèn điện hắt lên mặt kính làm cả gian thờ lấp lánh, tạo không khí trang nghiêm mà ấm áp.
Tranh kính còn được gắn vào cánh tủ, khung cửa, vách ngăn như một loại vật liệu trang trí. Người thợ mộc và thợ tranh kính có khi phối hợp: thợ mộc làm khung, chừa sẵn ô, thợ tranh kính vẽ tấm kính vừa ô. Sự kết hợp này tạo nên phong cách nội thất riêng của nhiều nhà xưa Nam Bộ.
Nhìn rộng hơn, tranh kính phản ánh một xã hội giao thương, nơi người Việt, người Hoa và các cộng đồng khác sống cạnh nhau, vay mượn đề tài và kỹ thuật của nhau. Một bức tranh kính có thể mang đề tài Trung Hoa, màu sắc Nam Bộ và chức năng thờ cúng của gia đình Việt cùng lúc. Đó là điều làm tranh kính thú vị với người nghiên cứu văn hoá.
Tranh kính vẽ tay và tranh kính in hàng loạt
Hiện nay trên thị trường có cả tranh kính vẽ tay và tranh kính in công nghiệp. Bảng dưới giúp bạn phân biệt khi xem, không nhằm đánh giá giá trị thương mại.
| Đặc điểm | Tranh kính vẽ tay | Tranh kính in công nghiệp |
|---|---|---|
| Nét vẽ | Có độ đậm nhạt, đôi chỗ không đều, nhìn gần thấy vệt bút | Đều tăm tắp, nhìn gần thấy chấm in |
| Lớp màu | Nhìn từ mặt sau thấy nhiều lớp sơn chồng lên nhau | Mặt sau thường là một lớp phẳng hoặc màng dán |
| Chi tiết | Mỗi bức một khác dù cùng mẫu | Các bức cùng mẫu giống hệt nhau |
| Độ bóng | Màu sâu, có khi có mảng ánh bạc từ lớp tráng thuỷ | Màu tươi đều, ít chiều sâu |
| Ý nghĩa nghề | Giữ kỹ năng vẽ ngược của thợ | Phục vụ nhu cầu nhanh, số lượng lớn |
Phân biệt như vậy để biết mình đang nhìn gì, không phải để chê tranh in. Tranh in giúp nhiều gia đình có tranh treo; tranh vẽ tay giữ cho nghề còn người làm. Cả hai có chỗ của mình, miễn người bán nói đúng loại.
Nghề tranh kính hôm nay và cách giữ tranh cũ
Nghề vẽ tranh kính ở Nam Bộ đã thưa người làm nhiều so với trước. Nhà cửa thay đổi kiểu dáng, bàn thờ hiện đại ít dùng tranh kính, tranh in rẻ và nhanh hơn. Một số thợ lớn tuổi vẫn nhận vẽ theo đặt hàng, một số hoạ sĩ trẻ học lại kỹ thuật vẽ ngược để làm tác phẩm mới. Bảo tàng và nhà sưu tầm cũng bắt đầu quan tâm ghi chép các bức tranh kính cũ trong nhà dân.
Nếu gia đình bạn còn giữ tranh kính cũ, vài điều nên nhớ: không lau mặt sau, vì lớp sơn nằm ở đó và dễ bong; chỉ lau mặt trước bằng khăn mềm hơi ẩm; tránh để tranh ở nơi ẩm thấp hoặc nắng chiếu trực tiếp; kiểm tra khung và tấm lót sau định kỳ, thay tấm lót mục. Khi tranh bị bong màu, đừng tự sơn lại, hãy chụp ảnh lưu giữ hiện trạng và hỏi người có kinh nghiệm phục chế.
Chụp ảnh và ghi lại câu chuyện của bức tranh cũng là cách giữ. Ai sắm bức tranh, sắm dịp nào, thợ ở đâu vẽ, tranh đã theo gia đình qua những lần dọn nhà nào. Những thông tin nhỏ như thế khi gom lại từ nhiều gia đình sẽ thành nguồn tư liệu quý cho người nghiên cứu tranh kính Nam Bộ sau này.
Màu, bút và vật liệu của thợ tranh kính
Vật liệu của tranh kính thay đổi theo thời gian. Thợ xưa dùng các loại màu pha với dầu hoặc keo để bám được lên mặt kính trơn, sau này chuyển dần sang sơn dầu và các loại sơn công nghiệp dễ mua hơn. Màu phải đủ đặc để không chảy trên kính, đủ dẻo để không nứt khi khô, và phải bám chắc vì không có lớp giấy hay vải nào giữ nó.
Bút vẽ nét là loại bút lông nhỏ, đầu nhọn, có thợ tự làm từ lông thú để có nét mảnh và đều. Bút tô mảng lớn thì to và mềm hơn. Ngoài ra, thợ còn dùng que nhọn hoặc dao nhỏ để cạo bớt lớp tráng thuỷ trên kính gương, tạo ra những mảng ánh bạc như mặt nước, ánh trăng, viền mây. Một số bức được dán thêm giấy kim tuyến hay giấy bạc phía sau những mảng màu trong để tạo hiệu ứng lấp lánh.
Kính cũng là một vật liệu cần chọn. Kính quá mỏng dễ vỡ khi đóng khung, kính có bọt hay gợn làm méo hình. Thợ có kinh nghiệm thường soi kính dưới ánh sáng trước khi vẽ. Vì làm việc với kính và sơn, thợ cần chỗ làm thoáng khí và cẩn thận với mảnh vỡ; đó là phần an toàn nghề mà người học phải biết ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là vẽ ngược trên kính?
Vì tranh vẽ ở mặt sau tấm kính, người xem nhìn qua mặt trước. Người vẽ phải vẽ nét và chi tiết trước, màu nền sau cùng, và lật hình mẫu trái phải. Lớp vẽ đầu tiên là lớp người xem thấy rõ nhất, nên phải chính xác ngay từ đầu.
Tranh kính Nam Bộ thường vẽ những đề tài gì?
Các nhóm thường gặp là tranh thờ, chân dung ông bà, tranh hoa điểu và tứ bình, tranh phong cảnh, tranh truyện. Tranh thờ đặt ở giữa bàn thờ, tranh hoa điểu treo hai bên hoặc gắn vào bao lam, cánh tủ, vách ngăn trong ngôi nhà xưa.
Tranh kính Nam Bộ có liên quan tới người Hoa không?
Các nhà nghiên cứu thường nhắc tới vai trò của cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn trong việc làm và phổ biến tranh kính. Tranh kính Nam Bộ vì thế có nhiều đề tài, màu sắc giao thoa giữa văn hoá Hoa và Việt, phục vụ cả gia đình người Việt lẫn người Hoa.
Làm sao phân biệt tranh kính vẽ tay với tranh in?
Nhìn gần nét vẽ: vẽ tay có vệt bút, đậm nhạt không đều, còn tranh in đều và có chấm in. Nhìn mặt sau nếu được: vẽ tay có nhiều lớp sơn chồng nhau. Các bức vẽ tay cùng mẫu vẫn khác nhau ở chi tiết, tranh in thì giống hệt.
Giữ tranh kính cũ trong nhà thế nào cho bền?
Không lau mặt sau vì lớp sơn nằm ở đó. Chỉ lau mặt trước bằng khăn mềm hơi ẩm, tránh nơi ẩm thấp và nắng chiếu thẳng, kiểm tra khung và tấm lót định kỳ. Khi màu bong, đừng tự sơn lại mà nên chụp ảnh hiện trạng và hỏi người có kinh nghiệm phục chế.
Tranh kính Huế và tranh kính Nam Bộ khác nhau thế nào?
Tranh kính ở Huế gắn với cung đình và nhà quyền quý thời Nguyễn, mang tính trang trí cao cấp. Tranh kính Nam Bộ là tranh dân gian phổ biến trong nhà dân, gắn với bàn thờ và nội thất nhà gỗ miền Tây. Hai dòng có điểm chung kỹ thuật nhưng khác người dùng và phong cách.