Trống bỏi là chiếc trống nhỏ có cán, hai bên tang trống buộc hai sợi dây ngắn, đầu dây có hạt; khi xoay cán qua lại thật nhanh, hai hạt quăng vào hai mặt trống, phát ra tiếng "tùng tùng" liên hồi. Đây là món đồ chơi phát tiếng quen thuộc nhất của trẻ em Việt, thường bán ở chợ quê, hội làng và mùa Trung thu.
Trống bỏi không đứng một mình. Trẻ con quê ngày trước có cả một kho đồ chơi phát tiếng tự làm hoặc mua ở chợ: kèn cuốn từ lá chuối, lá dừa, còi nặn từ đất nung hình con chim, sáo trúc nhỏ, ống nứa thổi kêu. Bài này giải thích cách trống bỏi kêu, nghề làm trống bỏi, rồi đi qua những đồ chơi phát tiếng khác, như một lớp âm thanh của tuổi thơ làng quê.
Cấu tạo một chiếc trống bỏi
Trống bỏi có nhiều cỡ và nhiều cách làm, nhưng chiếc trống bỏi kiểu cũ thường gồm những phần sau:
- Tang trống: một khoanh tròn ngắn làm từ ống tre, ống nứa hoặc gỗ mỏng uốn tròn. Tang càng nhẹ, xoay càng dễ.
- Hai mặt trống: căng bằng giấy dai, có nơi dùng giấy dó hoặc giấy bồi nhiều lớp quét hồ; có nơi kể ngày trước dùng da động vật nhỏ cho tiếng chắc hơn. Mặt giấy thường được vẽ hoặc dán giấy màu.
- Cán: một que tre xuyên qua tang trống, phần thò xuống dưới làm tay cầm.
- Hai dây bỏi: hai sợi dây buộc hai bên tang, dài vừa đủ để hạt chạm đúng tâm mặt trống.
- Hai hạt bỏi: viên đất sét nặn khô, hạt cây, cục sáp hoặc nút giấy vê chặt. Hạt nặng quá thì làm thủng mặt trống, nhẹ quá thì tiếng nhỏ.
Cái khéo của người làm trống bỏi nằm ở chỗ cân chỉnh độ dài dây và độ nặng của hạt sao cho hạt đập trúng giữa mặt trống, nơi phát ra tiếng to và tròn nhất. Dây dài quá thì hạt quấn vào cán, ngắn quá thì hạt chỉ chạm mép tang. Đây là chi tiết người mua ít để ý, nhưng quyết định chiếc trống kêu hay hay không.
Vì sao trống bỏi kêu được
Khi xoay cán nhanh qua lại, tang trống quay theo một góc rồi đổi chiều đột ngột. Hai hạt bỏi do quán tính tiếp tục bay theo hướng cũ, căng dây ra rồi vụt vào mặt trống. Mỗi lần đổi chiều xoay, mỗi hạt đập vào một mặt, nên hai mặt kêu luân phiên. Xoay càng nhanh, tiếng càng dồn dập.
Mặt trống giấy căng trên tang rỗng hoạt động như một màng rung, tang trống là hộp cộng hưởng nhỏ. Giấy được căng càng đều, càng khô, tiếng càng giòn; giấy bị ẩm thì chùng xuống, tiếng bẹt. Vì vậy trống bỏi mua ngày mưa nồm thường kêu kém hơn ngày hanh khô, và trẻ con xưa hay hơ mặt trống gần bếp cho căng lại.
Kiểu đồ chơi trống lắc có cán như thế này có ở nhiều nền văn hoá châu Á, mỗi nơi một vẻ. Ở Việt Nam, trống bỏi gắn với chợ quê và mùa Trung thu, thường vẽ màu sặc sỡ, có khi kèm tua giấy. Một số nơi gọi là trống lắc, trống lúc lắc, tên gọi khác nhau theo vùng.
Nghề làm trống bỏi: từ ống tre đến mặt giấy
Trống bỏi thường được làm trong các gia đình làm đồ chơi theo mùa, cùng với đèn ông sao, mặt nạ giấy. Các công đoạn chính:
- Cưa tang. Ống tre, ống nứa được cưa thành từng khoanh ngắn đều nhau, cạo sạch, phơi khô. Với tang gỗ, thanh gỗ mỏng được uốn tròn rồi dán mép.
- Dùi lỗ cán và lỗ dây. Hai lỗ đối diện nhau để xuyên cán, hai lỗ nhỏ ở hai bên để buộc dây bỏi.
- Căng mặt. Giấy được cắt tròn rộng hơn miệng tang, phết hồ quanh mép tang rồi dán căng, có khi bồi hai ba lớp cho bền. Để khô hẳn rồi mới dán mặt thứ hai.
- Trang trí. Mặt trống được vẽ màu hoặc dán giấy màu, quanh tang có khi dán giấy kim tuyến, tua giấy.
- Lắp cán. Que tre vót tròn xuyên qua tang, cố định bằng hồ hoặc nêm.
- Buộc dây, gắn hạt. Dây được buộc, hạt gắn vào đầu dây, thử xoay vài lần để chỉnh độ dài cho hạt đập trúng tâm.
Mỗi chiếc trống bỏi làm tay đều có tiếng hơi khác nhau, tuỳ tang, tuỳ giấy, tuỳ hạt. Trẻ con ngày trước hay thử nhiều chiếc ở hàng đồ chơi, chọn chiếc kêu to nhất, đó cũng là một phần niềm vui đi chợ.
Trống bỏi ở chợ quê và trong đêm Trung thu
Ở làng quê Bắc Bộ ngày trước, trống bỏi là món quà quen của người đi chợ phiên về. Bà, mẹ đi chợ thường mua cho con cháu một chiếc trống bỏi cắm trong thúng hàng, đứa trẻ chạy ra ngõ đón, cầm lấy xoay liền tay. Hàng đồ chơi ở chợ quê thường cắm trống bỏi trên một cây tre có nhiều nhánh hoặc bó rơm, đứng xa đã thấy mặt trống đỏ xanh.
Vào mùa Trung thu, trống bỏi đi cùng đèn ông sao, mặt nạ giấy. Đoàn trẻ con rước đèn trong xóm thường có vài đứa cầm trống bỏi, xoay theo nhịp bước, tạo thành một thứ nhạc đệm nhỏ cho đêm rằm. Tiếng trống bỏi, tiếng trống da của đoàn múa sư tử và tiếng reo hò của trẻ con hoà vào nhau là âm thanh nhiều người còn nhớ về Trung thu ở quê.
Trống bỏi còn được dùng để dỗ em bé. Người lớn xoay nhẹ trước mặt đứa bé đang khóc, tiếng tùng tùng và màu sắc trên mặt trống làm bé chú ý, nín dần. Vì vậy trống bỏi vừa là đồ chơi của trẻ lớn, vừa là đồ dỗ của trẻ nhỏ, có mặt ở nhiều giai đoạn của tuổi thơ.
Kèn lá, còi lá: âm thanh từ vườn nhà
Không phải đồ chơi phát tiếng nào cũng phải mua. Trẻ con quê tự làm kèn từ lá chuối, lá dừa, lá lúa. Một dải lá chuối cuốn tròn thành hình phễu, đầu nhỏ ép dẹt lại, thổi vào thì kêu "tò te" như kèn. Lá dừa tước dọc, cuốn xoắn thành kèn dài hơn, tiếng trầm hơn. Cọng lúa non cắt khía một đầu, thổi lên kêu the thé.
Nguyên lý chung là luồng hơi thổi qua khe hẹp làm mép lá rung, giống lưỡi gà của kèn thật. Lá tươi đủ độ mềm và đàn hồi nên rung tốt, lá héo thì tịt. Vì vậy những chiếc kèn lá chỉ sống được trong một buổi chiều, chơi xong vứt đi, mai làm cái mới.
Còi lá là kiểu khác: đặt một chiếc lá mỏng căng giữa hai ngón tay cái hoặc giữa hai môi rồi thổi, lá rung lên phát tiếng như tiếng chim. Người khéo có thể đổi cao độ bằng cách căng chùng lá. Những thứ âm thanh ấy gắn với buổi chăn trâu, buổi trưa ngoài vườn, là phần nhiều người lớn tuổi nhắc đến khi nói về tuổi thơ ở quê.
Các đồ chơi phát tiếng quen của trẻ em xưa
Bảng dưới gom các món phát tiếng thường gặp, theo cách phát âm. Tên gọi có thể khác nhau theo vùng.
| Đồ chơi | Vật liệu | Phát tiếng nhờ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trống bỏi | Tre, giấy, dây, hạt | Hạt đập vào màng giấy | Bán ở chợ quê, mùa Trung thu |
| Kèn lá chuối, lá dừa | Lá tươi | Mép lá rung khi thổi | Trẻ tự làm, chơi trong ngày |
| Còi đất hình chim | Đất sét nung | Hơi thổi qua khe vát vào khoang rỗng | Có ở nhiều làng gốm, có loại đổ nước vào để kêu như chim hót |
| Sáo trúc nhỏ | Ống trúc, nứa | Hơi thổi vào lỗ thổi tạo cột hơi rung | Đồ chơi, không phải nhạc cụ chuyên nghiệp |
| Ống nứa thổi | Ống nứa có mấu | Thổi ngang miệng ống như thổi miệng chai | Trẻ tự làm |
| Còi tò he | Bột hoặc ống nhỏ | Hơi thổi qua khe | Gắn với người bán tò he, theo lời kể |
Những đồ chơi này đều dùng nguyên lý âm học đơn giản: màng rung, lưỡi rung, hay cột hơi rung. Trẻ con xưa không học vật lý nhưng qua tay chơi mà biết thổi mạnh, thổi nhẹ, bịt lỗ nào thì ra tiếng nào. Đó là kiểu học bằng tay và tai rất tự nhiên.
Còi đất và sáo nhỏ: đồ chơi từ làng gốm và làng tre
Ở một số làng gốm miền Bắc và miền Trung, ngoài đồ gia dụng, thợ gốm còn nặn những chiếc còi nhỏ hình con chim, con gà, con trâu bằng đất sét rồi nung. Thân còi rỗng, có lỗ thổi và một khe vát, thổi vào thì phát tiếng trong. Có loại đổ thêm chút nước vào bụng còi, thổi lên nước sủi làm tiếng rung như chim hót. Đây là món đồ chơi tận dụng đất thừa, lửa lò sẵn có, làm nhanh, bán rẻ ở chợ phiên.
Sáo trúc nhỏ cho trẻ thì thường do những người làm nghề tre nứa làm thêm: ống trúc ngắn, khoét lỗ thổi và vài lỗ bấm. Loại sáo đồ chơi không yêu cầu đúng âm chuẩn như sáo của người chơi nhạc, nhưng vẫn cho trẻ thổi được vài nốt, bắt chước tiếng sáo diều, tiếng chim.
Cả còi đất và sáo đồ chơi đều nhỏ, dễ cho vào miệng, nên với trẻ còn rất nhỏ, người lớn cần trông chừng. Đồ gốm có thể có cạnh sắc nếu bị mẻ; sáo tre nên được vót trơn đầu thổi. Rửa sạch trước khi cho trẻ thổi, và không cho nhiều trẻ thổi chung một chiếc.
Đồ chơi phát tiếng hôm nay: giữ âm thanh của tuổi thơ
Trống bỏi vẫn còn bán vào mùa Trung thu, nhưng phần nhiều đã là trống bỏi nhựa hoặc mặt bằng giấy công nghiệp in hình sẵn. Trống bỏi tre giấy làm tay hiếm hơn, thường xuất hiện ở các hội chợ làng nghề, không gian Trung thu truyền thống ở bảo tàng, phố cổ. Kèn lá, còi lá thì vẫn sống ở bất cứ nơi nào có trẻ con và vườn cây, vì chẳng cần mua.
Với cha mẹ ở thành phố, dạy con làm một chiếc kèn lá chuối hay giải thích vì sao trống bỏi kêu là cách để con chơi với vật liệu tự nhiên và hiểu nguyên lý đơn giản của âm thanh. Một chiếc trống bỏi làm tay cũng là món quà Trung thu nhẹ nhàng, gợi chuyện kể về đồ chơi ngày xưa giữa ông bà và cháu.
Với người làm giáo dục và văn hoá, những đồ chơi phát tiếng là đề tài dễ đưa vào các buổi trải nghiệm: trẻ tự căng mặt trống giấy, tự gắn hạt, tự cuốn kèn lá. Những buổi như vậy không cần dụng cụ đắt tiền, an toàn nếu người lớn làm phần cắt tre, và để lại cho trẻ một kỷ niệm có âm thanh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là trống bỏi?
Tên gọi trống bỏi dùng phổ biến ở miền Bắc, có nơi gọi trống lắc, trống lúc lắc. Chưa có tư liệu chắc chắn về nguồn gốc chữ "bỏi"; người ta thường hiểu theo cách món đồ chơi được lắc qua lại cho kêu. Tên gọi khác nhau theo vùng nhưng cùng chỉ một món.
Mặt trống bỏi làm bằng gì?
Trống bỏi làm tay thường căng mặt bằng giấy dai như giấy dó, giấy bồi nhiều lớp quét hồ. Trống bỏi bán phổ biến hiện nay hay dùng giấy công nghiệp in hình hoặc nhựa. Mặt giấy cho tiếng giòn khi khô, kỵ ẩm.
Trống bỏi bị kêu nhỏ thì sửa thế nào?
Thường do mặt giấy bị ẩm, chùng, hoặc dây bỏi lệch khiến hạt không đập trúng giữa mặt. Có thể để trống chỗ khô thoáng cho giấy căng lại, chỉnh độ dài dây để hạt chạm đúng tâm. Mặt giấy đã rách thì nên thay mặt mới.
Còi đất hình chim có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Còi đất nhỏ có thể vỡ thành mảnh sắc nếu rơi, và trẻ rất nhỏ có thể ngậm cả chiếc vào miệng. Nên để trẻ chơi khi có người lớn bên cạnh, kiểm tra còi không mẻ, rửa sạch trước khi thổi, và cất đi khi không chơi.
Làm kèn lá chuối thế nào cho kêu?
Chọn dải lá chuối tươi, mềm, cuốn tròn thành hình phễu từ đầu nhỏ đến đầu to, đầu nhỏ ép dẹt lại để làm chỗ thổi. Khe ép càng mỏng đều thì tiếng càng dễ ra. Lá héo hoặc rách sẽ khó kêu, nên làm kèn ngay sau khi cắt lá.
Sáo trúc đồ chơi có dùng để học nhạc được không?
Sáo đồ chơi thường không chuẩn cao độ, không hợp để học nhạc nghiêm túc. Nó giúp trẻ làm quen với việc thổi và bấm lỗ. Nếu trẻ thích và muốn học, nên tìm sáo do người làm nhạc cụ làm, và có người hướng dẫn.