Ở nhiều đình làng Nam Bộ, hát bội là phần không thể thiếu của lễ Kỳ yên: gánh hát được mời về diễn ở nhà võ ca, buổi hát mở bằng nghi thức xây chầu, tiếp theo là phần đại bội với các lớp tuồng, và cả làng đến xem trong không khí vừa lễ vừa hội. Người làng quen gọi đó là hát cúng đình hay hát cho thần xem, vì buổi hát được coi là lễ vật dâng lên vị thần của làng.
Bài này nói về phần hát bội trong lễ Kỳ yên: không gian diễn, nghi thức mở màn, lối chọn tuồng, nếp xem hát và những thay đổi hiện nay. Bài không đi vào mâm lễ, lễ vật hay trình tự tế lễ của đình. Mỗi đình có lệ riêng, nên những gì nêu dưới đây là nét chung thường gặp, không phải một khuôn cứng.
Lễ Kỳ yên và chỗ đứng của hát bội
Kỳ yên là lễ cầu an của làng, tổ chức ở đình vào ngày lệ của mỗi đình, thường mỗi năm một hoặc hai lần. Phần lễ gồm các nghi thức tế thần do ban quý tế đảm nhận; phần hội gồm những sinh hoạt văn hoá, trong đó hát bội từng là sinh hoạt quan trọng nhất ở nhiều làng.
Ở Nam Bộ, hát bội gắn với đình đến mức nhiều người lớn tuổi kể rằng thuở nhỏ, họ biết đến tuồng chủ yếu qua những đêm lễ đình. Gánh hát được làng mời về diễn một hoặc vài đêm, tùy điều kiện và lệ của làng. Những đêm ấy, cả làng kéo đến, trẻ con chạy chơi quanh sân, người lớn ngồi kín chỗ trước sân khấu.
Hát bội trong lễ Kỳ yên có một nghĩa kép. Về mặt nghi lễ, đây là hát dâng thần, nên sân khấu thường hướng về phía chánh điện. Về mặt cộng đồng, đây là dịp vui chung, nơi người làng gặp nhau, cùng xem, cùng bàn về tuồng tích. Hai nghĩa ấy song hành, và chính sự song hành làm nên sức sống của hát bội trong làng.
Võ ca: sân khấu riêng của hát bội trong đình
Nhiều đình Nam Bộ có một công trình gọi là võ ca, nằm phía trước chánh điện. Võ ca là nơi diễn hát bội trong những dịp lễ, đồng thời là chỗ để làng sinh hoạt chung vào những ngày thường. Kiến trúc võ ca mỗi đình mỗi khác, nhưng thường là một gian rộng, mở, đủ chỗ cho sân khấu và dàn nhạc.
Vị trí của võ ca nói lên ý nghĩa của hát bội: diễn trong khuôn viên đình, trước mặt thần, giữa cộng đồng. Người diễn quay về phía chánh điện khi diễn những lớp mang tính nghi lễ; khán giả ngồi quanh hoặc phía sau, vừa xem hát vừa ở trong không gian thiêng của làng.
Ở những đình không có võ ca, làng dựng rạp tạm bằng tre, gỗ và bạt cho dịp lễ. Rạp tạm cũng được dựng sao cho sân khấu hướng về phía chánh điện. Sự sắp đặt không gian ấy cho thấy hát bội ở đình không phải một buổi biểu diễn bán vé, mà là một phần của lễ.
Xây chầu và đại bội: hai chặng của buổi hát
Xây chầu. Là nghi thức mở đầu phần hát bội, gắn với trống chầu. Một vị trong ban quý tế hoặc người được làng chọn đánh trống chầu theo lệ để khai cuộc hát; có nơi kèm những lời mang ý cầu chúc cho làng. Nghi thức này đánh dấu buổi hát chính thức bắt đầu và người cầm chầu nhận vị trí của mình.
Những lớp mở màn mang tính chúc tụng. Sau xây chầu, nhiều đình có những lớp diễn ngắn mang ý cầu an, chúc phúc cho làng trước khi vào tuồng. Tên gọi và nội dung các lớp này khác nhau tùy gánh hát và tùy lệ đình.
Đại bội. Là phần hát bội chính, khi gánh hát diễn các lớp tuồng hoặc trích đoạn. Phần này có thể kéo dài tới khuya, và người cầm chầu ngồi trống chầu khen chê suốt buổi.
Thứ tự không cứng. Mỗi đình có trình tự riêng, có nơi tách xây chầu thành nghi thức trang trọng, có nơi làm gọn. Khi viết về một đình cụ thể, nên hỏi người trong ban quý tế thay vì áp một khuôn chung.
Gánh hát và chuyện chọn tuồng
Gánh hát bội được mời về đình thường là những gánh có quen biết với làng, có khi đã diễn ở đình ấy nhiều năm liền. Việc chọn gánh, chọn tuồng là chuyện ban quý tế bàn với ông bầu gánh hát. Tuồng được chọn thường là những tuồng có nội dung trung nghĩa, hiếu thảo, có kết thúc tốt đẹp, phù hợp với tinh thần cầu an của lễ.
Người xem ở đình nhiều khi thuộc tích từ trước, nên điều họ chờ đợi không phải là câu chuyện mà là cách diễn: đêm nay người đóng kép võ có múa đẹp không, đào có hát ngọt không, kép nịnh có diễn đủ ác không. Tiếng trống chầu và tiếng bàn tán dưới sân là thước đo cho gánh hát.
Cuộc sống của các gánh hát bội ngày trước gắn với mùa lễ đình. Mùa nhiều lễ, gánh đi diễn liên tục từ đình này sang đình khác; mùa vắng lễ, nhiều nghệ nhân phải làm thêm nghề khác để sống. Khi lễ đình thưa đi hoặc thôi mời hát bội, nhiều gánh tan rã, và đó là một nguyên nhân khiến hát bội Nam Bộ thu hẹp. Nhìn từ phía di sản, lễ đình và gánh hát nuôi nhau: đình còn mời thì gánh còn sống, gánh còn sống thì lễ đình còn giữ được phần hội đúng như ông bà để lại.
Nếp xem hát của người làng
Xem hát bội ở đình có nếp riêng. Hàng ghế đầu, gần trống chầu, thường dành cho các vị cao niên và ban quý tế. Người làng ngồi phía sau hoặc đứng xung quanh. Trẻ con hay chen lên sát sân khấu để nhìn rõ mặt vẽ và trang phục. Người xem có thể ra vào, trò chuyện nhỏ, nhưng vẫn giữ sự tôn trọng vì đang ở trong đình.
Nhiều người lớn tuổi kể rằng đi xem hát bội ở đình là dịp để cả nhà ra khỏi nhà, gặp bà con lối xóm, ăn quà vặt ở những gánh hàng quanh đình. Không khí ấy khác hẳn một buổi xem hát ở nhà hát, nơi mọi người ngồi im lặng theo hàng ghế đánh số.
Trong nếp xem ấy, khán giả cũng góp phần vào buổi diễn. Tiếng cười ở lớp hề, tiếng xuýt xoa ở lớp bi, tiếng bàn tán khi kép nịnh ra, tất cả tạo nên một không khí mà người diễn cảm nhận được. Nhiều nghệ nhân nói diễn ở đình mệt hơn nhưng vui hơn diễn ở nhà hát, vì khán giả gần và phản ứng thật.
Hát bội ở đình hôm nay
Ngày nay, số đình Nam Bộ còn mời hát bội trong lễ Kỳ yên đã ít hơn trước. Một phần vì chi phí, một phần vì số gánh hát còn hoạt động không nhiều, một phần vì thị hiếu khán giả thay đổi. Ở một số nơi, hát bội được thay bằng ca nhạc hoặc đờn ca tài tử; ở nơi khác, làng vẫn cố giữ ít nhất một đêm hát bội cho đúng lệ.
Những đình còn giữ hát bội thường là nơi có ban quý tế coi trọng truyền thống và có cộng đồng người cao tuổi thích xem tuồng. Một số chương trình bảo tồn đã hỗ trợ các gánh hát về diễn ở đình, ghi hình những nghi thức như xây chầu để lưu lại cho đời sau.
Với người trẻ, một đêm hát bội ở đình là cơ hội hiếm để thấy tuồng trong không gian nguyên gốc của nó: không chỉ là một loại hình sân khấu, mà là một phần đời sống tín ngưỡng và cộng đồng của làng Nam Bộ.
Người trẻ và hát bội ở đình
Một câu hỏi thường gặp ở các làng còn giữ hát bội là ai sẽ xem tiếp. Khán giả trung thành của những đêm hát đình phần lớn là người cao tuổi, còn người trẻ quen với ca nhạc, phim ảnh trên điện thoại. Nhưng ở nhiều nơi, chính những đêm lễ đình lại là lần đầu tiên người trẻ thấy tuồng tận mắt, và có người từ đó mà tò mò tìm hiểu.
Một số ban quý tế đã chủ động mời học sinh trong xã đến xem, nhờ người lớn tuổi kể tích trước buổi diễn, hoặc tổ chức buổi giao lưu để các em được nhìn gần trang phục, mặt vẽ. Những cách làm nhỏ ấy giúp hát bội không chỉ là chuyện của thế hệ ông bà.
Với gia đình, đưa con cháu đi xem một đêm hát bội ở đình là cách dạy về quê hương mà không cần bài giảng. Đứa trẻ có thể chưa hiểu hết lời tuồng, nhưng sẽ nhớ không khí sân đình, tiếng trống chầu và những gương mặt vẽ màu dưới ánh đèn. Ký ức ấy là hạt giống để sau này các em quay lại với di sản của làng mình.
Đi xem hát bội lễ Kỳ yên: những điều nên biết
Nếu bạn có dịp đến một đình Nam Bộ vào mùa lễ Kỳ yên, mấy điều dưới đây giúp bạn xem trọn vẹn và đúng phép:
- Hỏi trước lịch lễ và đêm nào có hát bội; ngày lệ mỗi đình khác nhau và thường tính theo âm lịch.
- Ăn mặc lịch sự, kín đáo vì đang ở không gian thờ tự của làng.
- Không ngồi vào hàng ghế dành cho ban quý tế, các vị cao niên hay chỗ trống chầu.
- Hỏi ý ban tổ chức trước khi quay phim chụp ảnh, nhất là trong nghi thức xây chầu; tránh đèn chớp.
- Nếu muốn tìm hiểu sâu, trò chuyện với người cao tuổi trong làng về những gánh hát, những đêm hát ngày xưa.
Phần mâm lễ, lễ vật và trình tự tế của lễ Kỳ yên là chuyện riêng của mỗi đình; nếu bạn quan tâm, nên hỏi trực tiếp ban quý tế thay vì dựa vào một khuôn chung. Bài này chỉ dừng ở phần hát bội, là phần mà người ngoài làng có thể đến xem và thưởng thức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ Kỳ yên ở đình Nam Bộ thường có hát bội?
Vì hát bội được coi là lễ vật dâng lên vị thần của làng, đồng thời là dịp vui chung của cộng đồng. Người làng gọi đó là hát cúng đình hay hát cho thần xem, nên sân khấu thường hướng về phía chánh điện.
Võ ca là gì?
Võ ca là công trình nằm phía trước chánh điện ở nhiều đình Nam Bộ, dùng làm nơi diễn hát bội trong dịp lễ và nơi sinh hoạt chung ngày thường. Đình không có võ ca thì làng dựng rạp tạm cho dịp lễ.
Xây chầu nghĩa là gì?
Xây chầu là nghi thức mở đầu phần hát bội, gắn với trống chầu. Người được làng chọn đánh trống chầu theo lệ để khai cuộc hát, có nơi kèm lời cầu chúc cho làng. Trình tự cụ thể khác nhau theo từng đình.
Đại bội là gì?
Đại bội là phần hát bội chính sau nghi thức xây chầu, khi gánh hát diễn các lớp tuồng hoặc trích đoạn. Phần này có thể kéo dài tới khuya, có người cầm chầu ngồi trống chầu khen chê suốt buổi.
Ngày nay đình nào còn hát bội trong lễ Kỳ yên?
Vẫn còn ở nhiều đình, nhưng ít hơn trước. Ngày lệ mỗi đình khác nhau, thường tính theo âm lịch. Cách chắc nhất là hỏi ban quý tế hoặc người cao tuổi trong làng về lịch lễ năm đó.
Đi xem hát bội ở đình cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc lịch sự, không ngồi vào chỗ dành cho ban quý tế và người cao niên, không chạm vào trống chầu, và hỏi ý ban tổ chức trước khi quay phim chụp ảnh, nhất là trong các nghi thức.