Gánh hát cải lương xưa chia diễn viên theo hệ vai: kép chánh và đào chánh đóng nhân vật chính, kép độc và đào độc đóng vai phản diện, vai hề làm cười, vai lão đóng người già, ngoài ra có kép võ và các vai phụ. Mỗi người trong gánh thường gắn với một hệ vai, và khán giả quen gọi diễn viên theo hệ vai của họ.
Bài này giải thích từng hệ vai, những gì khán giả chờ đợi ở mỗi vai, và đời làm nghề trong một gánh hát lưu diễn theo những gì người trong nghề hay kể lại. Bài không nêu tên, không kể đời tư nghệ sĩ còn sống, không xếp hạng ai.
Vì sao cải lương chia hệ vai
Chia vai theo hệ là cách tổ chức đã có từ các loại sân khấu truyền thống trước đó như hát bội, và cải lương kế thừa nhưng làm mềm hơn. Hệ vai giúp gánh hát vận hành: khi có vở mới, bầu gánh và soạn giả biết ngay vai nào giao cho ai; khi tuyển người, gánh biết mình đang thiếu kép độc hay thiếu đào lão.
Với diễn viên, hệ vai là con đường nghề. Một người có giọng ca mùi, gương mặt sáng thường được đào tạo vào hệ kép chánh hoặc đào chánh; người có giọng mạnh, diễn sắc thường vào vai độc; người có duyên hài vào vai hề. Theo thời gian, diễn viên tích luỹ những ngón nghề riêng của hệ vai mình: cách đi đứng, cách nói lối, cách ca những bài hợp với vai.
Với khán giả, hệ vai là một quy ước để đọc vở nhanh. Thấy diễn viên quen đóng vai độc bước ra, khán giả đã đoán được nhân vật này sẽ gây chuyện. Thấy vai hề, khán giả chuẩn bị cười. Quy ước này không làm vở bớt hay; nó giống như những nhân vật quen thuộc trong truyện cổ, biết trước tính cách mà vẫn muốn xem họ làm gì.
Các hệ vai chính
Bảng dưới gom các hệ vai hay được nhắc trong cải lương. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và các thời kỳ; ví dụ đào chánh có nơi còn gọi là đào mùi hay đào thương.
| Hệ vai | Thường đóng | Khán giả chờ đợi gì | Đòi hỏi nghề |
|---|---|---|---|
| Kép chánh | Nam chính: thư sinh, người chồng, người con hiếu thảo, anh hùng | Giọng ca mùi, đoạn vọng cổ giãi bày | Giọng tốt, hiểu bài bản, diễn tình cảm |
| Đào chánh | Nữ chính: người vợ, người con gái, người mẹ trẻ | Đoạn ca buồn, đối đáp với kép chánh | Giọng ca, diễn nội tâm, nhả chữ rõ |
| Kép độc | Nam phản diện: kẻ gian, quan tham, người chồng bạc | Diễn sắc, làm khán giả ghét | Giọng mạnh, diễn xuất có sức nặng |
| Đào độc | Nữ phản diện: mẹ ghẻ, người đàn bà ác, kẻ chia rẽ | Thoại sắc, cử chỉ dứt khoát | Diễn xuất, giữ vai mà không lố |
| Hề | Vai hài: người hầu, anh nhà quê, người lỡ cỡ | Tiếng cười giữa cảnh nặng | Duyên hài, ứng biến, chọn chữ |
| Lão | Người già: cha mẹ, ông bà, quan lớn tuổi | Sự chín chắn, đoạn ca trầm | Giọng và cử chỉ người già |
| Kép võ | Tướng, hiệp khách trong tuồng tích | Cảnh múa võ đẹp | Công phu tập động tác sân khấu |
Một diễn viên giỏi có thể đóng được hơn một hệ vai, và có những người đổi hệ vai khi tuổi tác thay đổi, ví dụ từ đào chánh chuyển sang đào lão. Hệ vai là khung, không phải chiếc lồng.
Những vai khán giả hay nhớ
Kép chánh, đào chánh và đoạn ca mùi. Đỉnh điểm cảm xúc của nhiều vở cải lương là đoạn hai vai chính ca vọng cổ đối đáp, mỗi người một câu, giãi bày nỗi lòng. Khán giả gọi đó là "ca mùi" khi cả hai đủ giọng và ăn ý. Nhiều người đi xem chủ yếu để nghe những đoạn này.
Vai độc và nghịch lý của nghề. Người đóng vai độc càng giỏi thì càng bị khán giả "ghét" nhân vật. Trong nghề hay kể chuyện diễn viên vai độc đi chợ bị người xem trách như thể là nhân vật thật; đó là giai thoại cho thấy sức thuyết phục của vai, và nhiều người trong nghề coi đó là lời khen.
Vai hề và nghệ thuật cân cảnh. Vai hề không chỉ để cười. Trong một vở nhiều cảnh buồn, vai hề là người cân lại không khí, cho khán giả thở trước khi vào cảnh nặng tiếp theo. Hề giỏi biết ứng biến theo phản ứng khán giả từng đêm, nên mỗi suất diễn có thể khác nhau.
Vai lão và chiều sâu của vở. Những người cha, người mẹ già trong cải lương thường mang tiếng nói đạo lý của vở. Đoạn ca của vai lão thường trầm, chậm, và nhiều khi là đoạn làm khán giả lớn tuổi xúc động nhất.
Trang phục và hoá trang theo hệ vai
Hệ vai không chỉ nằm ở cách diễn mà còn hiện ra qua trang phục và hoá trang. Trong tuồng tích, kép chánh thường mặc trang phục sáng, gọn, mão và áo cho biết là thư sinh hay tướng trẻ; kép độc có trang phục màu tối hơn hoặc sặc sỡ theo kiểu riêng, hoá trang đường nét sắc để gương mặt trông gắt. Vai hề có những chi tiết hoá trang dễ nhận, như vệt phấn hay nét vẽ ở mặt, tuỳ thói quen từng diễn viên và từng đoàn.
Trong tuồng xã hội, trang phục gần đời thường hơn, nên hệ vai được nhận ra qua chi tiết: áo bà ba cũ của người nghèo, bộ đồ sang của nhà giàu, cách chải tóc, đeo trang sức. Đào độc trong tuồng xã hội nhiều khi ăn mặc đẹp và sang, để tương phản với đào chánh giản dị. Khán giả quen sẽ đọc ra những tín hiệu này chỉ trong vài giây đầu khi nhân vật bước ra.
Ở nhiều gánh hát xưa, diễn viên tự hoá trang trước giờ diễn, ngồi trước gương trong hậu trường chật hẹp. Biết tự hoá trang hợp với vai là một phần của nghề, được truyền từ người đi trước sang người đi sau. Trang phục cũng được giữ gìn cẩn thận, vì với gánh hát nhỏ, một bộ áo mão đẹp là tài sản lớn, dùng qua nhiều vở và nhiều năm.
Đời làm nghề trong gánh hát lưu diễn
Thời các gánh hát tư nhân thịnh, nhiều gánh đi lưu diễn qua các tỉnh, mỗi nơi dừng vài đêm hoặc vài tuần. Gánh dựng rạp tạm hoặc thuê rạp địa phương, diễn viên và người đờn nhiều khi ăn ngủ ngay ở hậu trường. Bầu gánh là người lo tiền bạc, chọn vở, chọn điểm diễn, và giữ kỷ luật trong gánh.
Theo những gì người trong nghề hay kể, người mới vào gánh thường bắt đầu từ việc nhỏ và vai nhỏ: phụ hậu trường, đóng vai quần chúng, vai phụ ít lời. Họ học bằng cách đứng ở cánh gà xem người đi trước diễn mỗi đêm, thuộc lời, thuộc bài, chờ cơ hội được giao vai lớn hơn. Có gánh có người nhắc tuồng đứng khuất để nhắc lời cho diễn viên khi cần.
Đời gánh hát có nhiều vất vả: di chuyển liên tục, thu nhập bấp bênh theo lượng vé, sức khoẻ hao vì thức khuya và diễn ngoài trời. Nhưng cũng có cái tình của những người cùng gánh, coi nhau như gia đình. Nhiều nghệ sĩ lớn tuổi khi nhắc lại đời gánh hát thường kể cả hai mặt, không lãng mạn hoá, cũng không than phiền.
Giỗ tổ sân khấu và nếp nghề
Như nhiều nghề cổ truyền khác, người làm sân khấu có ngày giỗ tổ nghề. Nhiều đoàn và nghệ sĩ cải lương, hát bội ở Nam Bộ tổ chức giỗ tổ sân khấu vào tháng Tám âm lịch. Đây là dịp người trong nghề gặp nhau, nhớ người đi trước, thăm hỏi nghệ sĩ lớn tuổi, và người trẻ ra mắt người già trong nghề.
Bên cạnh ngày giỗ tổ, gánh hát còn có những nếp nghề riêng truyền qua nhiều đời: lời chào hậu trường, cách giữ gìn trang phục, đạo cụ, cách đối xử giữa người đi trước và người đi sau. Những nếp này nhiều khi không được ghi chép mà được truyền miệng, và mỗi gánh có khác nhau đôi chút.
Ở góc nhìn di sản, các nếp nghề này cũng quan trọng như bài bản và vở diễn. Chúng cho thấy sân khấu cải lương không chỉ là một loại hình biểu diễn mà là một cộng đồng nghề có quy ước, có ký ức, có cách truyền nghề riêng. Khi các gánh hát lưu diễn thưa dần, việc ghi lại những nếp nghề này qua lời kể của nghệ sĩ lớn tuổi là một việc đáng làm.
Hệ vai hôm nay
Sân khấu cải lương hôm nay vẫn dùng hệ vai, nhưng ranh giới mềm hơn trước. Diễn viên trẻ được khuyến khích thử nhiều loại vai, các vở mới đôi khi xây dựng nhân vật phức tạp hơn, không thuần thiện hay thuần ác. Tuy vậy, khi dựng lại vở cũ, hệ vai vẫn là cách tổ chức hiệu quả nhất.
Với người xem trẻ, biết về hệ vai giúp xem vở cũ dễ hơn nhiều. Thay vì thấy nhân vật "một chiều", bạn sẽ thấy đó là quy ước có chủ ý, và có thể tập trung vào cách diễn viên làm sống vai trong khung quy ước đó. Một vai độc diễn giỏi, một vai hề ứng biến khéo, một đoạn ca mùi của hai vai chính là những thứ đáng thưởng thức chính.
Với những ai muốn giữ di sản, hệ vai là một phần kiến thức nghề cần ghi lại cùng với bài bản và vở diễn. Hỏi một nghệ sĩ lớn tuổi về cách họ học vai, cách người thầy dạy họ đi, đứng, nói lối cho đúng vai, là một cách tiếp cận lịch sử cải lương rất gần và rất thật.
Ở các câu lạc bộ đờn ca tài tử ấp, xã, khi trình bày trích đoạn cải lương, người tham gia cũng hay tự nhận vai theo hệ quen: người giọng mùi nhận vai kép chánh, đào chánh, người có duyên nhận vai hề. Đó là dấu hiệu hệ vai vẫn sống trong cả sinh hoạt phong trào, không chỉ trên sân khấu chuyên nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Hệ vai trong cải lương gồm những vai nào?
Các hệ vai hay nhắc gồm kép chánh, đào chánh đóng nhân vật chính; kép độc, đào độc đóng phản diện; vai hề; vai lão đóng người già; kép võ trong tuồng tích; cùng các vai phụ. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và thời kỳ.
Kép và đào nghĩa là gì?
Trong sân khấu truyền thống Nam Bộ, kép là diễn viên nam, đào là diễn viên nữ. Ghép với tên hệ vai thành kép chánh, đào chánh, kép độc, đào độc, cho biết loại nhân vật người đó thường đóng.
Ca mùi là gì?
Là cách khán giả gọi những đoạn ca tình cảm sâu, thường là vọng cổ đối đáp giữa hai vai chính, khi cả hai đủ giọng, ăn ý và lay động người nghe. Nhiều người đi xem cải lương chủ yếu để nghe những đoạn này.
Vai hề có vai trò gì trong vở cải lương?
Ngoài việc làm cười, vai hề cân lại không khí trong những vở nhiều cảnh buồn, cho khán giả thở trước cảnh nặng tiếp theo. Hề giỏi ứng biến theo phản ứng khán giả nên mỗi suất diễn có thể khác nhau.
Giỗ tổ sân khấu vào lúc nào?
Nhiều đoàn và nghệ sĩ cải lương, hát bội ở Nam Bộ tổ chức giỗ tổ sân khấu vào tháng Tám âm lịch. Đây là dịp người trong nghề gặp nhau, nhớ người đi trước và thăm hỏi nghệ sĩ lớn tuổi; cách tổ chức tuỳ từng đoàn.
Diễn viên có đóng mãi một hệ vai không?
Không nhất thiết. Diễn viên giỏi có thể đóng nhiều hệ vai, và nhiều người đổi hệ vai theo tuổi tác, ví dụ từ đào chánh chuyển sang đào lão. Sân khấu hôm nay cũng khuyến khích diễn viên trẻ thử nhiều loại vai hơn trước.