Tranh dân gian Việt dùng hai loại màu: màu tự chế từ vật liệu quanh làng như vỏ điệp, sỏi son, hoa hòe, lá chàm, than lá tre, và về sau là phẩm màu công nghiệp mua ở chợ. Mỗi dòng tranh pha trộn hai loại này theo cách riêng, và chính bảng màu là một trong những thứ làm nên "giọng" của từng dòng.
Bài này không lặp lại mô tả quen thuộc về quy trình in một bức Đông Hồ. Trọng tâm là chính các màu: lấy từ đâu, chế ra sao, bền tới đâu, vì sao người xưa chọn chúng, và khi phẩm màu đến thì điều gì thay đổi. Hiểu màu, bạn sẽ nhìn một bức tranh dân gian với con mắt khác, kể cả khi đó chỉ là bản in lại.
Vì sao màu là "chữ ký" của một dòng tranh
Hai bức tranh cùng vẽ một con gà, nếu một bức in trên giấy điệp óng ánh với các mảng màu đục, trầm, còn bức kia tô phẩm tươi trên nền đỏ, người quen xem tranh nhận ra ngay một bức thuộc Đông Hồ, một bức thuộc Kim Hoàng. Nét có thể giống, đề tài có thể giống, nhưng màu thì khác hẳn.
Lý do nằm ở nguồn vật liệu và cách dùng. Làng Đông Hồ ở vùng đồng bằng ven sông Đuống, quanh làng có tre, có hoa hòe, có đất, và việc mua vỏ điệp từ vùng biển về là có thể. Người làm tranh tận dụng những gì có quanh mình, qua nhiều đời thử nghiệm mà ra một bảng màu ổn định. Tranh Hàng Trống ở phố, gần chợ, dễ mua phẩm hơn và cần màu tươi để tô vờn, nên bảng màu khác.
Màu cũng phản ánh chức năng. Tranh Tết treo một mùa không cần màu bền mấy chục năm, nhưng cần rẻ, làm nhanh, nhìn vui mắt. Tranh thờ cần màu đậm, rõ dưới ánh đèn. Hiểu chức năng sẽ hiểu vì sao người làm tranh chọn màu như họ đã chọn, thay vì chỉ khen "màu tự nhiên" một cách chung chung.
Các màu tự chế thường được nhắc
Bảng dưới gom các màu tự nhiên thường được nhắc khi nói về tranh Đông Hồ và tranh dân gian phía Bắc. Cách chế ghi ở mức phổ thông; mỗi nhà làm tranh có công thức và tỉ lệ riêng.
| Màu | Nguồn thường được nhắc | Cách chế ở mức phổ thông | Đặc điểm khi lên tranh |
|---|---|---|---|
| Trắng điệp | Vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở vùng biển | Nung, giã nhỏ, lọc lấy bột mịn, trộn với hồ | Trắng ngà, có ánh lấp lánh khi nghiêng tờ giấy |
| Đen | Than lá tre | Đốt lá tre thành than, ngâm, lọc lấy phần mịn | Đen sâu, hơi ngả nâu, không bóng |
| Đỏ | Sỏi son, một loại đá hoặc đất có màu đỏ | Mài, nghiền thành bột, lọc nhiều lần | Đỏ trầm, bền màu hơn đỏ phẩm |
| Vàng | Hoa hòe | Phơi, sao hoặc đun lấy nước màu | Vàng tươi, dễ phai hơn các màu khoáng |
| Xanh | Lá chàm, có nơi dùng gỉ đồng | Ngâm lá chàm lấy màu; gỉ đồng cạo và nghiền | Xanh lam hoặc xanh lục tuỳ nguồn, sắc trầm |
Những màu này không dùng riêng mà thường được trộn với hồ, nhiều tài liệu nhắc tới hồ nếp, để màu bám lên giấy và không bong khi khô. Tỉ lệ hồ và màu là bí quyết của từng nhà: ít hồ thì màu bong, nhiều hồ thì màu đục và bóng.
Giấy điệp: lớp nền cũng là một màu
Nói về màu tranh Đông Hồ thì phải nói tới giấy điệp, vì lớp điệp trên giấy chính là màu nền. Giấy dó được quét một lớp hỗn hợp bột điệp và hồ, thường bằng chổi làm từ lá thông. Chổi lá thông để lại những vệt quét chéo nhẹ trên mặt giấy; khi khô, lớp điệp có ánh như vỏ trai, đổi sắc theo góc nhìn.
Lớp điệp có nhiều việc. Nó làm mặt giấy dó vốn xốp trở nên phẳng và kín hơn, để màu in lên không loang. Nó tạo nền trắng ngà làm các màu khác nổi lên. Và nó cho tranh vẻ lấp lánh không lẫn được, thứ mà bản in công nghiệp trên giấy thường rất khó bắt chước. Có nơi còn nhuộm thêm màu vào hồ điệp để có nền vàng, nền hồng, mở rộng bảng màu nền.
Vì quét bằng tay, mỗi tờ giấy điệp có độ dày lớp điệp khác nhau đôi chút. Đây là dấu hiệu quen thuộc mà người xem tranh hay nhắc khi nói về bản làm thủ công. Tuy vậy, giấy điệp cũng là phần dễ hư nhất của tranh: gặp ẩm, lớp điệp có thể bong, ố; bị gập, lớp điệp nứt theo nếp. Tranh giấy điệp nên được cất phẳng, tránh gập và tránh ẩm.
Khi phẩm màu đến: điều gì thay đổi
Phẩm màu là gì. Phẩm màu là màu nhuộm công nghiệp dạng bột hoặc tinh thể, hoà vào nước là dùng được, màu rất tươi. Từ khoảng nửa đầu thế kỷ trước, phẩm màu dần xuất hiện ở các chợ và được nhiều làng tranh dùng thêm hoặc dùng thay màu tự chế.
Ưu điểm với người làm tranh. Phẩm rẻ, tiện, màu tươi rực, không mất công chế. Với tranh tô tay như Hàng Trống, Kim Hoàng, tranh làng Sình, phẩm giúp tô nhanh và cho dải màu đa dạng hơn, nhất là các sắc hồng, tím, xanh lá tươi mà màu tự nhiên khó có.
Nhược điểm. Nhiều loại phẩm phai nhanh dưới nắng, đổi sắc theo thời gian, có loại loang khi gặp ẩm. Tranh tô phẩm để lâu thường nhạt và lệch màu nhiều hơn tranh dùng màu khoáng như sỏi son, điệp.
Ảnh hưởng tới thẩm mỹ. Bảng màu tươi rực làm thay đổi cảm giác chung của tranh. Có người cho rằng tranh dùng phẩm mất đi vẻ trầm ấm cũ, có người thấy đó là sự thích nghi tự nhiên của một nghề sống. Cả hai cách nhìn đều có lý; điều quan trọng là người bán và người giới thiệu nói đúng tranh dùng màu gì.
Xu hướng hôm nay. Ở một số làng, người làm nghề quay lại dùng màu tự nhiên cho các bản tranh cao cấp, trong khi vẫn dùng màu công nghiệp cho bản phổ thông. Việc này giúp giữ tri thức chế màu cũ, đồng thời đáp ứng nhu cầu đa dạng.
Màu ở Hàng Trống, Kim Hoàng và làng Sình
Tranh Hàng Trống tô màu bằng tay sau khi in nét, và nổi tiếng với lối tô "vờn": cùng một mảng màu được tô đậm dần hoặc nhạt dần để tạo khối, như vạt áo có nếp, cánh hoa có chiều sâu. Lối tô này cần màu loãng, dễ chồng lớp, nên phẩm màu và các loại màu nước được dùng nhiều. Nền giấy thường sáng để màu tô hiện rõ.
Tranh Kim Hoàng đảo ngược cách làm: giấy nền đã nhuộm đỏ hoặc vàng, màu tô thêm thường là xanh, trắng, vàng cho tương phản. Vì nền đã chiếm phần lớn bức tranh, màu tô ít mảng hơn nhưng phải đủ đậm để nổi trên nền đỏ. Lớp nền nhuộm cũng là phần dễ phai nhất của tranh Kim Hoàng.
Tranh làng Sình tô màu nhanh, mạnh, với các sắc đỏ, vàng, xanh, tím, hồng đặt cạnh nhau. Vì tranh thường được đốt sau lễ, độ bền không phải mục tiêu chính; điều cần là màu rõ, tươi, nhìn là nhận ra hình. Bảng màu Sình vì thế gần với tranh thờ dân gian ở nhiều nước Đông Nam Á hơn là với tranh Đông Hồ.
Màu tranh trong ánh sáng của ngôi nhà xưa
Khi xem tranh dân gian trong phòng trưng bày sáng đèn, nhiều người thấy màu Đông Hồ hơi "đục", không rực như tranh in hiện đại. Muốn hiểu bảng màu ấy, hãy hình dung nơi tranh được treo ngày trước: một gian nhà tranh vách đất, cửa thấp, ánh sáng chủ yếu từ ngoài sân hắt vào và từ đèn dầu, nến, ánh lửa bếp vào buổi tối. Trong ánh sáng yếu, ấm và chập chờn ấy, các màu đất, màu khoáng đục lại hiện lên dịu và rõ, còn lớp điệp bắt sáng lấp lánh mỗi khi có ngọn đèn đi qua.
Màu mờ, không bóng cũng là một lựa chọn hợp lý. Trong không gian nhỏ, nhiều khói bếp và khói nhang, một bức tranh bóng loáng sẽ loá mắt và bám bụi rõ hơn. Màu khoáng trộn hồ cho mặt tranh mịn, ăn sáng nhẹ, nhìn lâu không mỏi. Đó là cái đẹp được tính cho đời sống thường ngày, chứ không phải cho ánh đèn triển lãm.
Vì thế, nếu có dịp, bạn thử nhìn một bức tranh dân gian dưới ánh đèn vàng dịu hay ánh sáng tự nhiên buổi chiều, thay vì đèn trắng mạnh. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy bức tranh tưởng là cũ kỹ bỗng ấm và sâu hơn hẳn. Cách nhìn này cũng hữu ích khi bạn chọn chỗ treo một bản tranh in lại trong nhà: tránh ánh nắng gắt chiếu thẳng, chọn chỗ có ánh sáng dịu.
An toàn khi tìm hiểu và thử pha màu
Nhiều người, nhất là giáo viên mỹ thuật, muốn cho học sinh thử pha màu tự nhiên để hiểu tranh dân gian. Đó là ý hay, nhưng cần chọn vật liệu an toàn. Nước màu từ hoa, lá, củ quen thuộc trong bếp như nghệ, lá dứa, củ dền, hoa đậu biếc là lựa chọn dễ làm và an toàn hơn cho lớp học, dù không giống hẳn màu truyền thống.
Các vật liệu khoáng như bột đá, bột vỏ sò nung, gỉ kim loại thì không nên cho trẻ tự nghiền hay tự nung. Bụi mịn có thể gây khó chịu đường thở, gỉ đồng và một số khoáng chất không nên để dính tay lâu hay đưa lên miệng. Nếu muốn giới thiệu, nên cho trẻ quan sát mẫu đã chuẩn bị sẵn trong lọ kín, hoặc xem người làm nghề trình diễn.
Với phẩm màu công nghiệp, hãy đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì, dùng găng tay khi pha, không dùng chung dụng cụ với đồ ăn. Màu là phần thú vị nhất của tranh dân gian với trẻ nhỏ, và một buổi thử màu an toàn có thể để lại cho các em ấn tượng sâu hơn nhiều so với một trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Màu trắng trong tranh Đông Hồ làm từ gì?
Màu trắng là điệp, làm từ vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng. Vỏ được nung, giã nhỏ, lọc lấy bột mịn rồi trộn với hồ. Hỗn hợp này vừa dùng làm màu trắng, vừa quét lên giấy dó để làm giấy điệp có ánh lấp lánh đặc trưng.
Vì sao tranh Đông Hồ dùng than lá tre làm màu đen?
Lá tre là vật liệu sẵn có quanh làng, đốt thành than cho màu đen sâu, mịn khi được ngâm và lọc kỹ. Màu đen từ than lá tre hơi ngả nâu, không bóng, hợp với nền giấy điệp. Đây là ví dụ cho cách người làm tranh tận dụng nguồn vật liệu địa phương.
Màu tự nhiên có bền hơn phẩm màu không?
Tuỳ màu. Màu khoáng như sỏi son, điệp thường bền màu hơn nhiều loại phẩm, còn màu thảo mộc như hoa hòe có thể phai khá nhanh. Phẩm màu tươi hơn nhưng nhiều loại dễ phai dưới nắng. Độ bền còn phụ thuộc hồ pha, giấy và cách bảo quản tranh.
Làm sao biết một bức tranh dùng màu tự nhiên hay phẩm?
Màu tự nhiên thường trầm, hơi đục, mặt màu có hạt mịn; phẩm thường tươi rực, trong, đôi khi loang. Tuy vậy chỉ nhìn bằng mắt rất dễ nhầm. Cách chắc nhất là hỏi người làm tranh về vật liệu đã dùng; người làm nghề nghiêm túc sẽ nói rõ.
Hồ nếp dùng để làm gì trong màu tranh?
Hồ, nhiều tài liệu nhắc tới hồ nếp, là chất kết dính giúp bột màu bám lên giấy và không bong khi khô. Tỉ lệ hồ và màu rất quan trọng: ít hồ thì màu dễ bong, nhiều hồ thì màu đục và bóng. Mỗi nhà làm tranh có công thức riêng.
Có nên cho học sinh tự chế màu tranh dân gian không?
Nên chọn vật liệu an toàn như nước màu từ nghệ, lá dứa, củ dền, hoa đậu biếc. Không nên cho trẻ tự nghiền đá, nung vỏ sò hay cạo gỉ kim loại vì bụi và khoáng chất có thể gây hại. Các mẫu màu khoáng chỉ nên để quan sát trong lọ kín.