Người trẻ muốn học một nghề hay một lối nghệ thuật cổ truyền hiện có ba con đường chính: theo học trực tiếp một nghệ nhân, vào học ở trường nghệ thuật có đào tạo bộ môn truyền thống, hoặc bắt đầu từ câu lạc bộ rồi đi dần lên. Con đường nào cũng đòi hỏi thời gian dài, thường là nhiều năm mới vững, và đòi hỏi một thái độ học khác với học một kỹ năng thông thường.
Bài này dành cho bạn trẻ đang tò mò về đàn bầu, hát chèo, ca trù, rối nước, hay một nghề thủ công như làm giấy dó, gốm, dệt; và cho phụ huynh có con đang có ý định ấy. Bài nói thật về những thuận lợi, khó khăn, không quảng cáo lớp, trường hay nghệ nhân cụ thể nào.
Vì sao lại có người trẻ chọn nghề cổ
Nghe thì có vẻ ngược dòng, nhưng những năm gần đây số người trẻ tìm đến nghệ thuật và nghề truyền thống không hề ít. Có người lớn lên trong gia đình nghề, đi xa rồi quay về. Có người tình cờ nghe một đoạn ca trù, một tiếng đàn bầu trên mạng và bị cuốn vào. Có người làm thiết kế, làm nhạc, làm phim, muốn hiểu chất liệu truyền thống để dùng trong công việc của mình.
Lý do nào cũng chính đáng, nhưng nó ảnh hưởng đến cách học. Người muốn trở thành nghệ sĩ chuyên nghiệp của một bộ môn cần con đường bài bản và dài hơi. Người muốn hiểu để sáng tác trên nền truyền thống có thể học có chọn lọc hơn, nhưng vẫn cần đủ sâu để không dùng chất liệu một cách hời hợt. Người học vì yêu thích có thể đi chậm, miễn là đều đặn.
Trước khi chọn đường, bạn nên tự hỏi mình muốn gì ở nghề ấy trong năm năm tới. Câu trả lời không cần chắc chắn, nhưng nó giúp bạn chọn đúng nơi học và không thất vọng khi thấy con đường dài hơn tưởng tượng. Mục tiêu cũng có thể đổi theo thời gian: nhiều người bắt đầu chỉ vì tò mò rồi ở lại với nghề suốt đời, và cũng có người thấy mình hợp với vai trò người nghe sành hơn là người diễn.
Ba con đường học, đặt cạnh nhau
Mỗi con đường có thế mạnh riêng. Nhiều người đi qua cả ba ở những giai đoạn khác nhau:
| Con đường | Thế mạnh | Khó khăn | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Theo học nghệ nhân | Học được ngón nghề, lề lối, cái hồn mà sách vở không ghi; gắn với cộng đồng giữ di sản | Không có bằng cấp; phụ thuộc vào việc thầy có nhận, có thời gian; thường phải ở gần thầy | Người muốn học sâu một lối riêng, chấp nhận đi chậm |
| Trường nghệ thuật | Chương trình bài bản, có lý thuyết, có bằng, có môi trường biểu diễn | Thi tuyển, thời gian học dài; chương trình có khi chuẩn hoá hơn lối dân gian | Người muốn làm nghệ sĩ, giảng dạy chuyên nghiệp |
| Câu lạc bộ | Dễ bắt đầu, có bạn đồng hành, hợp với người vừa đi học vừa đi làm | Trình độ người hướng dẫn không đồng đều; khó đi sâu nếu chỉ dừng ở đó | Người mới, người học vì yêu thích |
Một lộ trình khá phổ biến là bắt đầu ở câu lạc bộ để biết mình có thật sự thích không, sau đó tìm một người thầy giỏi để học sâu, và nếu muốn làm nghề chuyên nghiệp thì thi vào trường. Với nghề thủ công, con đường chính vẫn là học tại làng nghề, trong xưởng của người thợ lành nghề.
Học theo thầy: những điều cần biết trước
Học một nghệ nhân không giống đăng ký một khoá học. Nhiều người thầy nhận học trò dựa vào cảm nhận: người này có thật lòng không, có kiên nhẫn không, có tôn trọng nghề không. Bạn có thể phải đến nghe, đến xem nhiều lần trước khi được nhận. Đừng nản nếu lần đầu chưa được nhận lời.
Khi đã được nhận, cách học thường là truyền khẩu, truyền tay: thầy làm, thầy hát, trò nhìn và làm theo. Thầy ít giải thích bằng lý thuyết. Có những tháng đầu bạn chỉ làm những việc đơn giản, như ngồi nghe, chuẩn bị nguyên liệu, lau dọn xưởng. Đó không phải là bị coi thường, mà là cách người xưa thử lòng và để trò thấm dần không khí của nghề.
Hãy giữ phép lịch sự của người học trò: đúng giờ, hỏi khi chưa hiểu nhưng chọn lúc thích hợp, không tự ý đem những gì thầy dạy đi biểu diễn hay bán khi chưa được phép. Ghi chép, ghi âm nên hỏi ý thầy trước. Mối quan hệ thầy trò trong nghề cổ thường kéo dài suốt đời, vượt ra ngoài chuyện học. Nhiều người đã thành danh vẫn về thăm thầy mỗi dịp Tết, giỗ tổ nghề, như một lẽ tự nhiên.
Trường nghệ thuật: học bài bản và những điều không có trong giáo trình
Ở Việt Nam có các trường đại học, cao đẳng và trung cấp văn hoá nghệ thuật đào tạo những bộ môn truyền thống như nhạc cụ dân tộc, hát chèo, tuồng, cải lương, múa rối. Học ở trường, bạn được học lý thuyết âm nhạc, lịch sử bộ môn, được tập luyện có hệ thống và có môi trường biểu diễn. Bằng cấp mở đường cho việc làm ở nhà hát, đoàn nghệ thuật hay giảng dạy.
Điểm cần lưu ý là chương trình trong trường thường đã được chuẩn hoá để dạy cho nhiều người, nên có khi khác với lối dân gian ở làng. Ví dụ một làn điệu có thể được dạy theo một bản nhất định, trong khi ở làng có nhiều dị bản. Người học giỏi thường chủ động tìm thêm: về làng nghe các cụ hát, tìm bản thu cũ, so sánh với điều được học ở trường.
Trường cũng không dạy hết được những điều như cách ứng xử trong một canh hát ở làng, cách đối đáp với bạn hát, tục lệ của phường. Những thứ ấy chỉ học được khi bạn bước ra ngoài giảng đường và sinh hoạt cùng cộng đồng giữ di sản.
Học nghề thủ công truyền thống: thêm vài điều riêng
Học ở xưởng, học bằng tay. Nghề như làm giấy dó, gốm, dệt, sơn mài, đan lát gần như chỉ học được bằng cách làm cùng người thợ. Mỗi công đoạn cần lặp lại hàng trăm lần trước khi tay quen.
Nguyên liệu là một phần của nghề. Người thợ giỏi biết chọn vỏ cây dó, chọn đất, chọn sợi, biết mùa nào nguyên liệu tốt. Học nghề cũng là học cách nhận biết những thứ đó.
An toàn khi làm nghề. Một số công đoạn có rủi ro như bụi đất, hoá chất ngâm, nhựa sơn ta dễ gây dị ứng da, lò nung nóng, dao cụ sắc. Hãy làm theo hướng dẫn của người thợ, dùng đồ bảo hộ phù hợp và không tự làm những công đoạn nguy hiểm khi chưa được dạy.
Hiểu cả câu chuyện của làng. Một nghề thủ công luôn gắn với một làng, một tổ nghề, những lệ riêng và những đời thợ trước. Biết câu chuyện ấy giúp bạn làm nghề với sự trân trọng, và giúp bạn kể cho khách nghe vì sao món đồ trên tay họ lại có giá trị.
Giữ kỹ thuật cốt lõi. Khi đã thạo, bạn có thể muốn làm sản phẩm mới, mẫu mã mới. Đó là điều tốt, miễn giữ những công đoạn làm nên giá trị của nghề, và nói rõ với khách đâu là làm theo lối cổ, đâu là cách tân.
Sống bằng nghề cổ: nói thật cho rõ
Câu hỏi phụ huynh hay đặt ra là học nghề cổ thì sống bằng gì. Câu trả lời thật là không dễ, và rất khác nhau giữa các bộ môn, các vùng. Người làm nghệ thuật trình diễn truyền thống thường sống bằng sự kết hợp của biểu diễn, giảng dạy, tham gia các dự án văn hoá, có khi làm thêm một nghề khác. Người làm nghề thủ công sống bằng sản phẩm, nhưng thị trường cho sản phẩm làm tay theo lối cổ không lớn và thường cần người làm nghề biết cách giới thiệu sản phẩm của mình.
Nhiều người trẻ hôm nay tìm được chỗ đứng nhờ kết hợp nghề cổ với kỹ năng mới: giới thiệu nghề qua mạng xã hội, mở lớp trải nghiệm, hợp tác với nhà thiết kế, làm âm nhạc kết hợp chất liệu truyền thống. Điều đó giúp nghề có thêm người biết đến. Điều cần giữ là đừng để phần kinh doanh làm phai đi phần cốt lõi của nghề.
Nếu bạn là phụ huynh, thay vì cấm hay ép, nên cùng con tìm hiểu kỹ: gặp người đã làm nghề lâu năm, hỏi họ về con đường đã đi. Một lựa chọn được cân nhắc kỹ thì bền hơn một quyết định bốc đồng, theo chiều nào cũng vậy.
Lời dặn hay nghe từ người đi trước
Những người giữ nghề lâu năm thường nhắc người trẻ mấy điều giống nhau, dù họ làm những bộ môn rất khác nhau:
- Nghe nhiều trước khi làm nhiều. Nghe các bản thu cũ, xem người giỏi làm, để tai và mắt biết thế nào là đúng.
- Kiên nhẫn với những năm đầu. Tiến bộ trong nghề cổ thường chậm và không đều. Có những giai đoạn tưởng như đứng yên.
- Tôn trọng gốc trước khi cách tân. Hiểu thật kỹ lối cũ rồi mới đổi mới, để cái mới có rễ.
- Gắn với cộng đồng. Đi hội, sinh hoạt cùng phường, cùng làng. Nghề cổ sống trong cộng đồng chứ không chỉ trong tay một người.
- Truyền lại khi đã vững. Học được rồi thì dạy lại cho người sau. Đó là cách mỗi người trả ơn nghề.
- Giữ sức khoẻ cho nghề. Người hát giữ giọng, người đàn giữ tay, người thợ giữ lưng và mắt. Nghề cổ là đường dài, sức khoẻ là vốn.
Những lời dặn này nghe giản dị, nhưng người đi trước nhắc đi nhắc lại vì họ đã thấy nhiều người trẻ giỏi bỏ cuộc giữa chừng. Phần lớn không bỏ vì thiếu tài, mà vì nóng vội, vì muốn có kết quả nhanh, hoặc vì đi một mình mà không có cộng đồng nâng đỡ lúc khó.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì còn học nghề cổ truyền được?
Không có giới hạn cứng. Trẻ học sớm có lợi thế về giọng, về tay, nhưng nhiều người bắt đầu ở tuổi hai mươi, ba mươi vẫn học tốt nếu kiên trì. Với mục tiêu biểu diễn chuyên nghiệp ở một số bộ môn, học sớm sẽ thuận lợi hơn.
Học nhạc cụ dân tộc mất bao lâu thì chơi được?
Chơi được vài bài đơn giản có thể sau vài tháng tập đều. Để chơi vững, có ngón riêng, đủ sức tham gia dàn nhạc thường cần nhiều năm. Thời gian tuỳ nhạc cụ, người dạy và mức độ chăm chỉ của người học.
Không có năng khiếu thì có nên học không?
Nếu học vì yêu thích thì nên. Năng khiếu giúp đi nhanh hơn, nhưng sự kiên trì và đôi tai được rèn qua việc nghe nhiều quan trọng không kém. Nhiều người không nổi bật lúc đầu nhưng đi rất xa nhờ bền bỉ.
Tìm thầy dạy nghề cổ ở đâu?
Bạn có thể hỏi cán bộ văn hoá địa phương, nhà văn hoá, các câu lạc bộ dân ca, trường nghệ thuật, hoặc tìm đến làng nghề. Hãy đến nghe, xem trước, trò chuyện với người học ở đó trước khi quyết định theo học.
Học nghề cổ có cần bằng cấp không?
Tuỳ mục tiêu. Muốn làm việc ở nhà hát, đoàn nghệ thuật hay dạy ở trường thì bằng cấp từ trường nghệ thuật là cần thiết. Muốn giữ nghề ở làng hay sáng tác, biểu diễn độc lập thì tay nghề và sự công nhận của cộng đồng quan trọng hơn.
Học theo video trên mạng có thay được thầy không?
Video giúp làm quen và ôn tập, nhưng khó thay được người thầy sửa trực tiếp cho bạn. Nhất là với các ngón đàn, cách lấy hơi, cách nhả chữ hay các công đoạn thủ công, có người lành nghề nhìn và chỉnh mới tránh được thói quen sai.