Vạn Phúc là làng dệt lụa lâu đời nằm trong quận Hà Đông, Hà Nội, nổi tiếng nhất với lụa vân, loại lụa có hoa văn dệt chìm ngay trong mặt vải chứ không in hay thêu lên. Làng đã đi qua nhiều thăng trầm, từ thời dệt bằng khung cửi gỗ đạp chân tới thời dùng máy dệt điện, và hôm nay vừa là làng sản xuất vừa là điểm đến của người muốn tìm hiểu nghề lụa.
Bài này không bàn chuyện chọn mua hay phân biệt lụa thật giả. Bài đi theo đường đi của sợi tơ: từ khi về làng, được guồng, mắc lên khung, tới lúc dệt thành tấm lụa có hoa. Qua đó bạn sẽ hiểu vì sao một tấm lụa vân cần nhiều công tới vậy, và vì sao làng Vạn Phúc vẫn được nhắc tới mỗi khi bàn về nghề dệt cổ truyền miền Bắc.
Làng dệt ven sông Nhuệ và câu chuyện nghề
Vạn Phúc nằm ven sông Nhuệ, xưa là một làng thuộc vùng Hà Đông ngoại thành, nay đã nằm giữa phố thị. Người làng sống bằng nghề dệt từ rất lâu, và trong ký ức chung của người Hà Nội, lụa Hà Đông gần như đồng nghĩa với lụa Vạn Phúc. Câu thơ, câu hát nhắc tới “áo lụa Hà Đông” cho thấy tấm lụa của vùng này đã đi vào văn hoá đô thị như thế nào.
Làng có truyền thuyết về người truyền nghề dệt, được thờ phụng như tổ nghề. Các bản kể về tên tuổi, quê quán của tổ nghề không hoàn toàn giống nhau giữa các nguồn, nên bài không nêu chi tiết. Điều chắc chắn là làng giữ tục tưởng nhớ tổ nghề như một phần sinh hoạt cộng đồng, nhắc con cháu về nguồn gốc của cái nghề nuôi sống cả làng.
Trong suốt thời kỳ trước, lụa Vạn Phúc được dệt hoàn toàn bằng khung cửi gỗ. Cả làng vang tiếng thoi đưa, nhà nào cũng có khung, người già trẻ nhỏ đều có việc. Qua nhiều thời kỳ biến động, nghề có lúc chững lại, có lúc khởi sắc trở lại nhờ các hợp tác xã và thị trường mới. Khi máy dệt điện xuất hiện, phần lớn khung cửi gỗ được thay thế, nhưng cách tổ chức nghề theo hộ gia đình vẫn giữ nhiều nét cũ.
Ngày nay, bên cạnh các nhà dệt, làng có nhiều cửa hàng bán lụa và sản phẩm may sẵn dọc phố. Đây là điểm cần phân biệt khi tìm hiểu nghề: không phải hàng bày bán nào ở làng cũng dệt tại làng. Người làm nghề thật thường làm việc phía trong ngõ, trong những gian nhà có tiếng máy dệt đều đều.
Đường đi của sợi tơ trước khi lên khung
Một tấm lụa bắt đầu từ sợi tơ, và phần chuẩn bị sợi tốn công không kém phần dệt. Thứ tự dưới đây là khung chung của nghề dệt lụa thủ công miền Bắc; mỗi nhà có cách làm riêng ở từng khâu.
- Nhận tơ. Làng dệt thường không tự trồng dâu nuôi tằm mà mua tơ từ các vùng ươm tơ. Tơ về làng ở dạng con tơ, chất lượng không đều, nên người thợ phải phân loại theo độ mảnh và độ đều.
- Chuội và làm mềm tơ. Tơ sống còn lớp keo bao ngoài khiến sợi cứng và kém bóng. Tuỳ loại lụa, tơ được nấu, chuội để bỏ bớt keo trước hoặc sau khi dệt, quyết định tấm lụa cuối cùng mềm rủ hay đứng dáng.
- Guồng tơ, đánh ống. Con tơ được guồng ra, quấn vào ống hoặc suốt. Sợi đứt phải nối, chỗ thắt nút phải gọn, vì một nút to sẽ để lại vết trên mặt lụa.
- Mắc cửi. Hàng nghìn sợi dọc được căng song song với độ dài và độ căng như nhau, cuộn lên trục. Đây là khâu đòi hỏi kiên nhẫn và cần nhiều người phối hợp, vì một sợi chùng hay căng hơn sẽ làm hỏng cả tấm.
- Luồn go, luồn khổ. Từng sợi dọc được luồn qua go và qua khe của khổ, theo một trật tự định sẵn cho kiểu dệt. Với lụa có hoa, trật tự luồn sợi càng phức tạp.
- Nhuộm. Lụa có thể nhuộm từ sợi trước khi dệt hoặc nhuộm cả tấm sau khi dệt. Nhuộm sợi trước cho phép dệt những tấm có sợi dọc, sợi ngang khác màu.
Người ngoài nghề thường chỉ để ý khung dệt, nhưng thợ lâu năm nói rằng một nửa chất lượng tấm lụa đã được quyết định trước khi con thoi đầu tiên chạy. Sợi chuẩn bị kém thì dệt giỏi đến đâu cũng khó cứu.
Lụa vân: hoa văn dệt chìm trong mặt vải
Lụa vân là sản phẩm làm nên tên tuổi Vạn Phúc. Điểm đặc biệt của nó là hoa văn không được in lên hay thêu lên mà được dệt ngay trong cấu trúc tấm vải. Ở những chỗ có hoa, sợi được đan theo kiểu khác với phần nền, nên khi ánh sáng chiếu nghiêng, hoa văn hiện lên mờ mờ, đổi sắc theo góc nhìn. Nhìn thẳng có khi gần như không thấy, nghiêng tấm lụa một chút thì hoa nổi lên.
Muốn dệt được hoa như vậy, khung dệt phải biết nhấc những sợi dọc nào ở từng lượt thoi. Ngày trước việc này làm bằng hệ thống go phức tạp và người dệt phải nhớ trật tự, có khi cần người phụ ngồi trên khung kéo sợi. Về sau, các làng dệt dùng cơ cấu dệt hoa có bìa đục lỗ: mỗi tấm bìa tương ứng với một lượt thoi, lỗ đục ở đâu thì sợi ở đó được nhấc lên. Cả xâu bìa dài treo phía trên khung chính là “bản vẽ” của hoa văn.
Hoa văn trên lụa vân thường lấy từ những mô típ quen thuộc như hoa sen, hoa cúc, chữ thọ cách điệu, mây, sóng nước, hình học lặp lại. Trước đây việc chuyển một mẫu hoa thành xâu bìa đục lỗ là công của những người thợ chuyên, vì phải tính từng điểm giao giữa sợi dọc và sợi ngang. Ngày nay một phần việc này đã có máy tính hỗ trợ, nhưng con mắt chọn hoa, chọn tỉ lệ vẫn là của người làm nghề.
Ngoài lụa vân, làng còn dệt lụa trơn, the, sa, đũi và các loại vải pha. Mỗi loại có cách dệt và độ dày khác nhau, phục vụ những nhu cầu khác nhau, từ may áo dài, làm khăn tới làm vải bọc đồ trang trí. Tên gọi các loại vải tơ tằm đôi khi được dùng lẫn lộn ngoài chợ, nên khi tìm hiểu nghề, bạn nên hỏi người thợ về cách dệt hơn là chỉ dựa vào tên gọi.
Từ khung cửi gỗ đến máy dệt điện
Sự chuyển đổi công cụ là thay đổi lớn nhất trong nghề dệt của làng. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát để thấy cái được và cái mất.
| Khía cạnh | Khung cửi gỗ đạp chân | Máy dệt điện có cơ cấu dệt hoa |
|---|---|---|
| Sức người | Người dệt đạp, đưa thoi, dập khổ bằng tay chân | Máy chạy bằng điện, người thợ trông và xử lý sợi đứt |
| Tốc độ | Chậm, một người một ngày dệt được ít | Nhanh hơn nhiều, một người trông được nhiều máy |
| Hoa văn | Đơn giản hơn hoặc cần người phụ kéo sợi | Hoa phức tạp nhờ bìa đục lỗ, lặp đều |
| Mặt vải | Có độ không đều nhẹ của tay người | Đều, phẳng, ít lỗi hơn |
| Tiếng ồn, không gian | Êm hơn, khung chiếm chỗ lớn | Ồn, cần nhà xưởng có điện ổn định |
| Người học nghề | Học lâu, cần sức bền | Học vận hành nhanh hơn nhưng vẫn cần hiểu sợi |
Nhiều người tiếc tiếng thoi của khung cửi gỗ, nhưng cũng phải nhìn nhận rằng nhờ máy móc mà làng giữ được nghề trong điều kiện cạnh tranh. Một số nơi giữ lại khung cửi cũ để trình diễn và dạy cho người trẻ hiểu gốc của nghề.
Những điều người thợ dệt quan tâm mà người mua ít thấy
Độ ẩm trong nhà dệt. Sợi tơ phản ứng với độ ẩm: không khí quá khô làm sợi dễ đứt, quá ẩm thì sợi giãn, mặt vải khó đều. Thợ dệt lâu năm cảm được không khí trong nhà qua chính sợi tơ trên tay.
Sợi đứt và cách nối. Trong lúc dệt, sợi dọc có thể đứt. Người thợ phải dừng máy, nối lại thật gọn rồi mới chạy tiếp. Một tấm lụa đẹp là tấm mà các mối nối gần như không nhìn thấy.
Mép vải (biên). Biên lụa thẳng và chắc cho thấy sợi được căng đều. Biên nhăn, lượn sóng thường là dấu hiệu độ căng không ổn, điều mà thợ giỏi rất tránh.
Hoàn tất sau dệt. Lụa dệt xong còn phải giặt, chuội, nhuộm hoặc là hấp tuỳ loại. Khâu này làm thay đổi độ mềm và độ bóng, có khi quan trọng ngang khâu dệt.
Nhịp làm việc theo mùa. Nhu cầu lụa tăng vào những dịp cuối năm, mùa cưới. Các nhà dệt sắp xếp việc theo nhịp ấy, nên có lúc cả làng tất bật, có lúc thưa máy.
Làng nghề giữa phố và chuyện người trẻ
Vạn Phúc là ví dụ rõ về một làng nghề nằm giữa đô thị. Đất ở đắt lên, nhà dệt bị thu hẹp, tiếng máy dệt có khi bị hàng xóm mới phàn nàn. Trong khi đó, du lịch đem lại khách và thu nhập cho các cửa hàng. Cân bằng giữa làm nghề và làm du lịch là câu hỏi mà làng phải trả lời mỗi ngày.
Người trẻ trong làng có nhiều lựa chọn hơn cha mẹ họ. Một số theo nghề theo cách mới: thiết kế mẫu hoa, làm sản phẩm lụa may sẵn, giới thiệu nghề cho khách tham quan, kể chuyện làng trên mạng. Một số khác rời nghề. Sự giữ nghề vì thế không còn là chuyện mọi nhà đều dệt, mà là chuyện có đủ người giữ được những kỹ thuật cốt lõi như mắc cửi, dệt hoa, hoàn tất lụa.
Với người đến tìm hiểu, cách tôn trọng làng nghề là quan sát mà không làm gián đoạn công việc, hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm, và nhớ rằng nhà dệt là nơi sản xuất chứ không phải sân khấu. Những câu hỏi về sợi, về khung, về cách dệt hoa thường được người thợ sẵn lòng trả lời hơn là câu hỏi về giá.
Một tấm lụa vân trên tay, khi bạn nghiêng nó dưới ánh đèn và thấy hoa văn hiện lên, là kết quả của cả một chuỗi người: người ươm tơ ở vùng xa, người guồng, người mắc cửi, người làm bìa hoa, người dệt và người hoàn tất. Hiểu chuỗi ấy là hiểu vì sao làng nghề không chỉ là nơi làm ra hàng hoá, mà là nơi giữ một cách làm việc có từ nhiều đời.
Câu hỏi thường gặp
Lụa vân là gì?
Lụa vân là loại lụa có hoa văn được dệt chìm ngay trong cấu trúc mặt vải, chứ không in hay thêu lên. Khi nghiêng tấm lụa dưới ánh sáng, phần hoa hiện lên mờ và đổi sắc theo góc nhìn. Đây là sản phẩm nổi tiếng của làng Vạn Phúc.
Làng lụa Vạn Phúc nằm ở đâu?
Làng Vạn Phúc nằm ven sông Nhuệ, thuộc khu vực Hà Đông của Hà Nội. Xưa đây là làng ven đô, nay đã ở giữa phố thị. Làng vừa có nhà dệt đang hoạt động vừa có nhiều cửa hàng bán sản phẩm lụa dọc đường làng.
Làng Vạn Phúc có tự nuôi tằm không?
Nghề chính của làng là dệt, không phải trồng dâu nuôi tằm. Tơ thường được mua từ các vùng ươm tơ rồi về làng mới qua các khâu guồng, mắc cửi, dệt và hoàn tất. Đây là cách tổ chức phổ biến của nhiều làng dệt miền Bắc.
Dệt hoa trên lụa bằng bìa đục lỗ hoạt động thế nào?
Mỗi tấm bìa ứng với một lượt thoi. Chỗ có lỗ cho phép sợi dọc tương ứng được nhấc lên, chỗ không lỗ thì sợi nằm yên. Cả xâu bìa nối tiếp nhau tạo thành hoa văn lặp lại trên tấm vải. Đây là cơ cấu dệt hoa mà nhiều làng dệt đã dùng thay cho việc kéo sợi bằng tay.
Khung cửi gỗ ở Vạn Phúc còn dùng không?
Phần lớn sản xuất hiện nay dùng máy dệt điện vì nhanh và đều. Khung cửi gỗ đạp chân còn được giữ ở một số nơi để trình diễn, dạy nghề hoặc dệt những sản phẩm đặc biệt. Muốn xem tận mắt, bạn nên hỏi trước người dân trong làng.
Vì sao lụa dệt xong còn phải chuội và hoàn tất?
Tơ sống có lớp keo khiến vải cứng và kém bóng. Chuội, giặt, nhuộm, là hấp sau khi dệt giúp tấm lụa mềm hơn, bóng hơn và lên màu như ý. Mỗi loại lụa cần cách hoàn tất riêng, và khâu này ảnh hưởng lớn tới cảm giác cầm tấm lụa.