Chiếu cói được dệt từ những sợi cói đã chẻ, phơi khô và có khi nhuộm màu, luồn qua hệ sợi dọc căng trên khung gỗ; ở nhiều làng, một chiếc khung cần hai người phối hợp, một người luồn cói, một người dập go cho sợi khít lại. Nga Sơn ở Thanh Hóa là vùng chiếu cói nổi tiếng lâu đời của miền Bắc, nơi cây cói mọc trên những bãi bồi ven biển và nghề dệt chiếu gắn với đời sống của nhiều thế hệ.
Bài này đi theo nghề từ bãi cói tới chiếc chiếu hoàn chỉnh: cói trồng ở đâu, xử lý thế nào, khung dệt vận hành ra sao, chiếu trơn, chiếu hoa, chiếu cạp điều khác nhau ở đâu, và nghề cói ven biển đã thay đổi thế nào. Bài không bàn chuyện chọn mua chiếu; mục đích là để bạn hiểu chiếc chiếu trải trong nhà ngày Tết hay ngày cưới.
Cây cói và những bãi bồi ven biển
Cói là loài cây thân thảo mọc ở vùng đất ngập nước lợ, nhất là các bãi bồi cửa sông, ven biển. Thân cói thẳng, dài, có tiết diện gần tam giác, khi chẻ đôi và phơi khô thì thành sợi bền, dẻo, có mùi thơm cỏ khô nhẹ. Đó chính là nguyên liệu để dệt chiếu, đan làn, làm thảm và nhiều đồ dùng khác.
Vùng ven biển Thanh Hóa, đặc biệt là Nga Sơn, và vùng Kim Sơn của Ninh Bình là những nơi trồng cói được nhắc nhiều ở miền Bắc. Đất bãi bồi mới quai đê lấn biển thường còn mặn, khó trồng lúa, nên người dân trồng cói như một cách vừa sinh sống vừa cải tạo đất. Nhiều đời nay, cây cói gắn với lịch sử khai hoang của những vùng đất này.
Người trồng cói cắt cói vào những vụ nhất định trong năm. Cói đẹp là cói thân dài, đều, không sâu bệnh, màu xanh đều. Sau khi cắt, cói phải được xử lý ngay trong ngày để giữ màu và độ bền.
Như nhiều nguyên liệu thủ công khác, diện tích và giá cói biến động theo thị trường. Có những giai đoạn người trồng cói thu hẹp diện tích vì giá thấp, rồi lại mở rộng khi nhu cầu đồ cói tăng. Sự bấp bênh ấy ảnh hưởng trực tiếp tới các làng dệt chiếu.
Từ cây cói đến sợi dệt
Phần chuẩn bị sợi cói được làm ngay sau khi cắt. Trình tự dưới đây là khái quát theo cách làm phổ biến ở vùng cói ven biển miền Bắc.
- Cắt và phân loại. Cói được cắt sát gốc, bó lại, rồi phân theo chiều dài. Cói dài dùng cho chiếu khổ lớn, cói ngắn dùng cho đồ nhỏ.
- Chẻ cói. Mỗi thân cói được chẻ đôi hoặc chẻ nhỏ hơn bằng tay hoặc dụng cụ đơn giản, bỏ phần lõi xốp, để sợi mỏng và dễ khô.
- Phơi. Sợi cói chẻ được rải ra phơi trên bãi, trên đường làng, trên mái nhà vài nắng cho khô trắng. Gặp mưa giữa chừng, cói dễ thâm và mốc, nên người làm cói luôn canh trời.
- Nhuộm. Một phần cói được nhuộm màu để dệt hoa văn, thường là đỏ, xanh, vàng, đen. Cói nhuộm xong lại phơi khô cho màu bám.
- Chuẩn bị sợi dọc. Sợi dọc của chiếu thường là sợi đay hoặc sợi gai se chắc, căng lên khung theo khoảng cách đều.
- Làm ẩm sợi cói trước khi dệt. Cói khô quá sẽ giòn, gãy khi luồn, nên trước khi dệt người thợ thường làm ẩm nhẹ cho sợi dẻo trở lại.
Ở vùng cói, mùa nắng là mùa bận rộn nhất. Khắp đường làng, sân nhà trải đầy cói phơi, mùi cói khô thoảng trong gió biển, một hình ảnh mà người con vùng biển xa quê thường nhớ.
Khung dệt chiếu và nhịp làm của hai người
Khung dệt chiếu cổ truyền là một khung gỗ lớn, đặt trên nền nhà, căng các sợi dọc từ đầu này tới đầu kia. Trên khung có go, một thanh gỗ dài có nhiều lỗ hoặc khe để sợi dọc luồn qua, dùng để dập sợi cói cho khít. Chiều rộng khung quyết định khổ chiếu.
Ở cách dệt truyền thống, hai người phối hợp trên một khung. Một người dùng que luồn, đầu que có móc hoặc khe giữ sợi cói, luồn ngang qua giữa hai lớp sợi dọc. Người kia nâng go lên rồi dập mạnh xuống để ép sợi cói vừa luồn khít vào những sợi trước. Hai người làm theo một nhịp: luồn, dập, đổi lớp sợi dọc, luồn tiếp.
Nhịp dệt chiếu, giống như nhịp búa trong lò rèn, là ngôn ngữ chung của hai người cùng khung. Hai người quen nhau làm nhanh, đều, chiếu khít. Người mới vào khung thường lệch nhịp, sợi cói luồn chưa tới mép đã bị dập, làm chiếu có chỗ hở.
Về sau, nhiều nơi dùng khung dệt cải tiến hoặc máy dệt chiếu, một người có thể đứng máy, tốc độ nhanh hơn nhiều. Tuy vậy, chiếu dệt tay trên khung hai người vẫn được nhiều gia đình ưa chuộng vì độ khít và độ bền.
Các loại chiếu cói thường gặp
Tên gọi các loại chiếu có thể khác nhau giữa các vùng. Bảng dưới gom những tên gọi phổ biến nhất ở vùng cói miền Bắc.
| Loại chiếu | Cách làm | Đặc điểm và dịp dùng |
|---|---|---|
| Chiếu trơn | Dệt toàn bằng cói mộc không nhuộm | Màu vàng ngà tự nhiên, dùng hằng ngày |
| Chiếu hoa dệt | Dệt xen cói nhuộm màu theo mẫu | Hoa văn nằm trong mặt chiếu, bền màu hơn chiếu in |
| Chiếu in hoa | Dệt trơn rồi in màu lên mặt | Nhiều mẫu, làm nhanh, màu có thể phai theo thời gian |
| Chiếu đậu | Hai lớp chiếu dệt hoặc khâu ghép lại | Dày, êm, chắc, xưa coi là chiếu tốt |
| Chiếu cạp điều | Viền mép bằng vải màu đỏ | Mép chắc, đẹp, hay dùng dịp cưới hỏi, Tết |
| Chiếu cưới | Chiếu hoa hoặc chiếu đậu có hoa văn chúc phúc | Món đồ quen thuộc trong lễ vật, đồ cưới ở nhiều vùng quê |
Trong đời sống làng quê xưa, chiếc chiếu không chỉ để ngủ mà còn trải khi có khách, khi họp họ, khi làm cỗ. Chiếu đẹp được cất kỹ, chỉ mang ra những dịp quan trọng.
Chiếu hoa: đếm sợi để dệt hình
Dệt chiếu hoa đòi hỏi người thợ biết trước mẫu sẽ hiện ra thế nào trên mặt chiếu. Ở mỗi lượt luồn, người thợ chọn sợi cói màu gì, luồn qua những sợi dọc nào. Các sợi màu xếp cạnh nhau theo một quy luật tạo thành hoa văn hình học, chữ, hình hoa lá, hình chim.
Những mẫu quen thuộc gồm các hoa văn kỷ hà, viền hình răng cưa, vòng tròn, chữ song hỷ cho chiếu cưới, chữ thọ cho chiếu mừng thọ, cùng các hình hoa lá cách điệu. Người thợ thường thuộc lòng mẫu hoặc nhìn vào một chiếc chiếu mẫu để đếm.
Chiếu hoa dệt khác chiếu in ở chỗ màu nằm trong chính sợi cói. Dùng lâu, mặt chiếu mòn đi thì hoa văn vẫn còn, chỉ nhạt màu dần. Chiếu in hoa thì màu nằm ở bề mặt, khi mòn hoặc giặt nhiều sẽ phai. Vì thế trong làng nghề, chiếu hoa dệt được coi trọng hơn, dù chiếu in làm nhanh và nhiều mẫu hơn.
Việc dệt hoa làm chậm tốc độ dệt đáng kể, vì người thợ phải đổi sợi màu liên tục và kiểm mẫu. Một chiếc chiếu hoa đẹp vì thế là kết quả của nhiều giờ tập trung.
Chiếc chiếu trong nếp sinh hoạt làng quê
Trong ngôi nhà truyền thống của người Việt ở nông thôn, chiếc chiếu có mặt ở nhiều chỗ hơn ta nghĩ. Chiếu trải trên giường, trên phản để ngủ; chiếu trải giữa nhà khi có khách tới chơi, khi cả nhà ngồi ăn cơm bên mâm; chiếu trải ngoài sân những tối hè hóng mát. Không có bàn ghế cao như ngày nay, chiếc chiếu chính là nơi sinh hoạt chung của cả gia đình.
Ở đình làng xưa, những dịp họp làng, ăn uống cộng đồng, người ta trải chiếu thành hàng, và chỗ ngồi trên chiếu được sắp theo thứ bậc tuổi tác, vị thế. Cách nói “chiếu trên, chiếu dưới” trong tiếng Việt bắt nguồn từ chính lề lối ấy, và đến nay vẫn được dùng để nói về vị trí, thứ bậc trong một cuộc gặp.
Chiếu còn đi cùng những dịp vui của gia đình. Ngày Tết, nhiều nhà mang chiếc chiếu hoa đẹp nhất ra trải để tiếp khách đến chúc Tết. Khi con cái lập gia đình, đôi chiếu mới thường nằm trong những đồ dùng đầu tiên của căn nhà nhỏ. Những thói quen ấy khác nhau giữa các vùng và các gia đình, nhưng đều cho thấy chiếc chiếu được coi là đồ dùng có ý nghĩa, không chỉ là vật trải nằm.
Khi lối sống đổi thay, bàn ghế, giường nệm thay dần chỗ của chiếc chiếu. Nhưng ở nhiều miền quê, chiếu vẫn được trải ra mỗi khi đông người, và người lớn tuổi vẫn ưa nằm chiếu cói mùa hè vì mát và thoáng. Chính nhu cầu bền bỉ đó giúp nghề dệt chiếu còn đứng được tới hôm nay.
Nghề cói ven biển hôm nay
Cũng như nhiều làng nghề khác, nghề cói Nga Sơn đã đi qua những thời kỳ sôi động và những thời kỳ khó khăn. Khi nệm, chiếu trúc, chiếu nhựa phổ biến, nhu cầu chiếu cói giảm. Nhiều làng chuyển một phần sang làm đồ cói mỹ nghệ như túi, làn, hộp, thảm, đồ trang trí để bán trong và ngoài nước.
Sự chuyển hướng ấy giúp cây cói vẫn có đầu ra, nhưng kỹ thuật dệt chiếu hoa truyền thống trên khung hai người thì ít người làm hơn. Những người còn giữ nghề phần lớn đã lớn tuổi. Một số địa phương tổ chức các buổi giới thiệu nghề, đưa học sinh tới xem dệt chiếu, ghi lại kỹ thuật để không bị mất.
Với người đến thăm, mùa phơi cói là lúc làng đẹp nhất. Tuy vậy, cần tôn trọng sân phơi, không giẫm lên cói đang phơi và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm. Khung dệt nặng và go dập mạnh, trẻ nhỏ không nên đứng gần.
Chiếc chiếu cói trong nhà, dù trơn hay hoa, là sản phẩm của bãi bồi, của nắng biển và của những đôi tay quen nhịp. Hiểu nghề, bạn sẽ thấy trong mỗi sợi cói có cả câu chuyện khai hoang lấn biển của người dân ven biển miền Bắc.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu cói Nga Sơn ở tỉnh nào?
Nga Sơn thuộc tỉnh Thanh Hóa, là vùng ven biển có nghề trồng cói và dệt chiếu lâu đời. Cùng với vùng Kim Sơn của Ninh Bình, đây là những nơi được nhắc nhiều nhất khi nói về chiếu cói và đồ cói ở miền Bắc.
Cây cói mọc ở đâu?
Cói là cây thân thảo mọc ở vùng đất ngập nước lợ như bãi bồi cửa sông, ven biển. Ở những vùng đất mới quai đê lấn biển còn mặn, người dân trồng cói vừa để sinh sống vừa góp phần cải tạo đất trước khi trồng được cây khác.
Vì sao dệt chiếu cần hai người?
Trên khung dệt truyền thống, một người luồn sợi cói ngang qua giữa hai lớp sợi dọc, người kia nâng go rồi dập xuống để ép sợi cói khít lại. Hai người làm theo một nhịp đều. Khung cải tiến và máy dệt về sau cho phép một người đứng máy.
Chiếu hoa dệt khác chiếu in hoa thế nào?
Chiếu hoa dệt có hoa văn tạo từ chính sợi cói nhuộm màu, nên dùng lâu vẫn còn hoa, chỉ nhạt dần. Chiếu in hoa được dệt trơn rồi in màu lên mặt, làm nhanh và nhiều mẫu nhưng màu có thể phai khi mòn hoặc giặt nhiều.
Chiếu cạp điều là gì?
Chiếu cạp điều là chiếu được viền mép bằng vải màu đỏ. Viền vải giúp mép chiếu chắc, không xơ, đồng thời làm chiếc chiếu trông trang trọng hơn. Ở nhiều vùng quê, loại chiếu này hay được dùng trong dịp cưới hỏi và ngày Tết.
Sợi dọc của chiếu cói làm bằng gì?
Sợi dọc của chiếu cói thường là sợi đay hoặc sợi gai se chắc, căng trên khung theo khoảng cách đều. Sợi cói được luồn ngang qua các sợi dọc này. Độ chắc và độ căng đều của sợi dọc ảnh hưởng nhiều tới độ bền của chiếc chiếu.