Ở làng Bàu Trúc, những người thợ gốm Chăm, hầu hết là phụ nữ, nặn gốm mà không dùng bàn xoay: khối đất đặt đứng yên trên một bệ thấp, còn người thợ đi lùi vòng quanh nó, vừa đi vừa vuốt, miết và nâng thành gốm. Sản phẩm sau đó được nung ngoài trời bằng rơm và củi trong thời gian ngắn, rồi tạo màu bằng nước vỏ cây khi gốm còn nóng. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Bàu Trúc thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay nằm trong tỉnh Khánh Hòa sau sáp nhập năm 2025. Bài này đi vào cách làm gốm từ đất tới lửa, những dụng cụ giản dị mà người thợ dùng, vai trò của phụ nữ và dòng mẹ trong việc truyền nghề, cùng những thách thức khiến di sản này phải được bảo vệ khẩn cấp.
Một làng gốm của người Chăm bên vùng nắng gió
Bàu Trúc là một làng Chăm ở vùng đất khô nắng nhiều gió của duyên hải Nam Trung Bộ. Người Chăm ở đây sống theo nếp xã hội mẫu hệ, con cái theo họ mẹ, và nghề gốm được truyền chủ yếu từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu gái. Chính vì vậy, trong hình ảnh quen thuộc về làng gốm Bàu Trúc, người ngồi bên khối đất hầu như luôn là phụ nữ.
Làng có truyền thuyết về vị tổ nghề đã dạy dân làng làm gốm, và người làng có tục tưởng nhớ tổ nghề trong những dịp nhất định. Các bản kể về tổ nghề có khác nhau, nên bài không đi vào chi tiết. Điều cần nhớ là nghề gốm ở đây không đứng tách khỏi đời sống tín ngưỡng và cộng đồng; nó gắn với lễ nghi, với nếp nhà và với những quy ước riêng của làng.
Đồ gốm Bàu Trúc truyền thống là đồ dùng hằng ngày: nồi nấu, ấm, chum đựng nước, lu, bình, khay, cà ràng (bếp lò bằng đất). Những món này được người Chăm và người Kinh trong vùng dùng từ lâu, trao đổi ở các chợ quanh vùng. Về sau, cùng với du lịch, làng làm thêm nhiều đồ trang trí, tượng nhỏ, bình mỹ nghệ.
Điều làm nên giá trị của gốm Bàu Trúc không nằm ở độ tinh xảo theo kiểu gốm men, mà ở chính kỹ thuật: cách tạo hình không cần bàn xoay, cách nung không cần lò kín. Đây là một lối làm gốm rất cổ, và việc nó còn được thực hành sống động đến hôm nay mới là điều đáng quý.
Từ đất sét đến sản phẩm: các công đoạn ở Bàu Trúc
Các bước dưới đây được mô tả theo cách làm truyền thống thường được giới thiệu về gốm Chăm. Mỗi người thợ có thói quen riêng, nhưng trình tự chung khá giống nhau.
- Lấy và chuẩn bị đất. Đất sét được lấy ở vùng đất bồi quanh làng, mang về phơi, đập nhỏ, ngâm nước rồi nhào cùng một lượng cát mịn. Cát giúp gốm bớt co ngót và chịu được sốc nhiệt khi nung ngoài trời.
- Tạo đế và thân. Người thợ đặt một khối đất lên bệ gỗ thấp, dùng tay khoét lòng, rồi bắt đầu đi lùi quanh bệ, hai tay vuốt cho thành gốm mỏng và cao dần. Với đồ to, thân được nâng bằng cách đắp thêm từng dải đất và vuốt nối.
- Chỉnh dáng và làm mỏng. Dùng miếng vải ướt, mảnh tre, vỏ sò hay hòn cuội nhẵn để miết, làm mịn và tạo đường nét cho miệng, vai, thân.
- Trang trí. Hoa văn thường đơn giản: vạch, chấm, đường sóng, đường răng cưa, ấn bằng que tre, vỏ sò hay móng tay. Một số đồ được bôi lớp đất màu đỏ để lên màu sau khi nung.
- Phơi khô. Đồ mộc được phơi trong bóng râm hoặc nắng nhẹ cho khô đều. Đồ chưa khô kỹ mà đem nung ngay rất dễ nứt vỡ.
- Nung lộ thiên. Gốm được xếp trên một khoảng đất trống, phủ rơm, củi lên trên và quanh đồ, rồi đốt. Lửa cháy trong vài giờ, nhiệt độ thấp hơn nhiều so với lò kín.
- Tạo màu sau nung. Khi gốm vừa lấy ra còn nóng, người thợ dội hoặc quét nước ngâm từ vỏ cây lên bề mặt. Gặp nhiệt, nước vỏ cây tạo ra những mảng màu loang từ đỏ, nâu tới đen.
Chính các mảng màu loang không đều sau khi nung và tạo màu là thứ khiến không chiếc gốm Bàu Trúc nào giống hệt chiếc nào. Với người ưa sự đều đặn của gốm công nghiệp, đó có thể là khuyết điểm; với người hiểu nghề, đó là dấu vân tay của lửa và của người thợ.
Đi lùi quanh khối đất: vì sao không dùng bàn xoay
Kỹ thuật tạo hình không dùng bàn xoay là điều gây ấn tượng nhất với người lần đầu xem thợ gốm Bàu Trúc làm việc. Thay vì để khối đất quay còn tay đứng yên như ở các làng gốm dùng bàn xoay, ở đây khối đất đứng yên còn người thợ chuyển động. Mỗi vòng đi lùi là một vòng vuốt, và người thợ có thể đi hàng trăm vòng để hoàn thành một món đồ lớn.
Các nhà nghiên cứu coi đây là một trong những kỹ thuật làm gốm cổ, có trước khi bàn xoay phổ biến. Nó cho phép tạo những món đồ có dáng hơi không đối xứng, mang dấu vết tay người rõ rệt. Độ dày thành gốm cũng không hoàn toàn đều, điều này kết hợp với lối nung ngoài trời tạo ra đồ gốm có tính chất riêng.
Cách làm này đòi hỏi sức bền và sự phối hợp nhịp nhàng giữa chân và tay. Người thợ vừa đi vừa giữ tư thế cúi, hai tay luôn trên thành gốm, mắt theo dõi dáng đồ. Những người thợ lớn tuổi đi đều như một điệu múa chậm, và người mới học thường mất nhiều thời gian để giữ được nhịp ấy mà không làm méo đồ.
Dụng cụ của người thợ cực kỳ giản dị: vài miếng vải, vài mảnh tre, vỏ sò, hòn cuội. Không có máy móc, không có khuôn. Toàn bộ kỹ thuật nằm trong đôi tay và kinh nghiệm. Đây chính là loại tri thức dễ mất nhất, vì nó không thể chép vào sách mà chỉ có thể truyền qua thực hành.
Gốm Bàu Trúc đặt cạnh gốm dùng bàn xoay và lò kín
Bảng dưới chỉ để giúp hình dung sự khác biệt về kỹ thuật, không nhằm so sánh hơn kém giữa các dòng gốm.
| Khía cạnh | Gốm Chăm Bàu Trúc | Gốm dùng bàn xoay, nung lò kín |
|---|---|---|
| Tạo hình | Khối đất đứng yên, người thợ đi vòng quanh | Khối đất quay trên bàn xoay, tay thợ đứng yên |
| Người làm chính | Chủ yếu là phụ nữ, truyền theo dòng mẹ | Tuỳ làng, nam và nữ đều làm |
| Dụng cụ | Vải ướt, mảnh tre, vỏ sò, hòn cuội | Bàn xoay, dao tỉa, khuôn, công cụ chuyên dụng |
| Nung | Ngoài trời bằng rơm củi, thời gian ngắn | Trong lò kín, nhiều giờ hoặc nhiều ngày |
| Nhiệt độ | Thấp hơn, xương gốm xốp hơn | Cao hơn, xương chắc hơn |
| Bề mặt | Không men, màu loang đỏ nâu đen | Thường có men, màu ổn định hơn |
Nhiệt độ nung thấp khiến gốm Bàu Trúc nhẹ, xốp và dễ vỡ hơn gốm sành hay sứ khi va đập mạnh, nhưng lại hợp với những đồ dùng như nồi nấu bằng lửa củi, vì chịu được thay đổi nhiệt đột ngột.
Vì sao UNESCO xếp vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp
Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp dành cho những di sản đang có nguy cơ mai một rõ rệt nếu không có hành động kịp thời. Việc nghệ thuật làm gốm của người Chăm được đưa vào danh sách này năm 2022 cho thấy cả giá trị lẫn sự mong manh của nó.
Những nguy cơ thường được nêu gồm: số thợ giỏi lớn tuổi giảm dần, người trẻ ít theo nghề vì thu nhập không ổn định; nguồn đất sét truyền thống và bãi nung bị thu hẹp do đô thị hoá, quy hoạch; củi và rơm để nung ngày càng khó kiếm; sản phẩm phải cạnh tranh với đồ nhôm, đồ nhựa rẻ và bền. Ngoài ra, khi làm gốm cho khách du lịch, có nguy cơ kỹ thuật bị đơn giản hoá, hoa văn bị thay đổi để chiều thị hiếu.
Việc ghi danh đi kèm với cam kết của Việt Nam về kế hoạch bảo vệ: kiểm kê, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy, đảm bảo nguồn nguyên liệu, đưa di sản vào giáo dục và giới thiệu một cách tôn trọng. Hiệu quả của các biện pháp này phụ thuộc rất nhiều vào chính cộng đồng làm gốm, vì họ mới là chủ thể của di sản.
Với người đến thăm, cách góp phần bảo vệ là tìm hiểu đúng về kỹ thuật, tôn trọng không gian làm việc của người thợ, không đòi hỏi những sản phẩm làm vội chỉ để chụp ảnh, và hiểu rằng mỗi món gốm thật sự là kết quả của nhiều ngày làm.
Những điều nên biết khi tìm hiểu gốm Chăm
Gọi đúng tên di sản. Tên di sản được UNESCO ghi danh là nghệ thuật làm gốm của người Chăm, không chỉ riêng một làng. Bàu Trúc là nơi được nhắc nhiều nhất, nhưng nghề gốm Chăm còn có ở cộng đồng khác trong vùng.
Tôn trọng nếp mẫu hệ. Việc truyền nghề theo dòng mẹ là một phần của văn hoá Chăm, không nên nhìn như một điều lạ. Tìm hiểu nếp sống ấy giúp hiểu vì sao người thợ gốm hầu hết là phụ nữ.
Gốm nung thấp cần dùng đúng cách. Đồ gốm Bàu Trúc xốp, có thể thấm nước. Đồ mỹ nghệ thường chỉ để trang trí; đồ dùng nấu nướng nên hỏi người làm cách dùng và cách giữ.
Không chụp ảnh khi chưa hỏi. Người thợ đang làm việc, không phải đang biểu diễn. Hỏi trước khi chụp và giữ khoảng cách vừa phải là phép lịch sự tối thiểu.
Khu nung nóng và nhiều khói. Bãi nung lộ thiên khi đang đốt rất nóng và nhiều khói. Người xem nên đứng xa, đi cùng trẻ nhỏ thì cần trông kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Bàu Trúc nằm ở đâu?
Làng gốm Bàu Trúc là một làng của người Chăm thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay nằm trong tỉnh Khánh Hòa sau sáp nhập năm 2025. Đây là nơi được nhắc tới nhiều nhất khi nói về nghề gốm truyền thống của người Chăm.
Vì sao thợ gốm Bàu Trúc không dùng bàn xoay?
Đây là kỹ thuật tạo hình cổ truyền của người Chăm: khối đất đặt yên trên bệ thấp, người thợ đi lùi vòng quanh để vuốt và nâng thành gốm. Kỹ thuật này được truyền qua nhiều đời và tạo ra những món đồ mang dấu tay người rõ rệt.
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Điều đó cho thấy di sản có giá trị lớn nhưng đang đứng trước nguy cơ mai một.
Gốm Chăm được nung như thế nào?
Gốm được xếp trên khoảng đất trống, phủ rơm và củi rồi đốt ngoài trời trong vài giờ. Khi lấy ra còn nóng, người thợ dội nước ngâm vỏ cây lên bề mặt để tạo những mảng màu loang từ đỏ, nâu đến đen.
Vì sao chủ yếu phụ nữ làm gốm ở Bàu Trúc?
Người Chăm ở đây sống theo nếp mẫu hệ, nghề gốm được truyền chủ yếu từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu gái. Nam giới trong gia đình thường phụ các việc như lấy đất, kiếm củi, chở hàng, còn tạo hình là việc của phụ nữ.
Gốm Bàu Trúc có dùng nấu ăn được không?
Đồ gốm Bàu Trúc truyền thống như nồi, cà ràng từng được dùng nấu nướng hằng ngày. Tuy nhiên đồ làm để trang trí hay bán cho khách không phải lúc nào cũng dành cho nấu ăn. Bạn nên hỏi trực tiếp người làm về mục đích và cách dùng từng món.