Khảm trai là nghề cắt vỏ trai, vỏ ốc thành những mảnh nhỏ theo hình vẽ, rồi gắn chúng vào những rãnh, hốc đã đục sẵn trên mặt gỗ hoặc mặt sơn, sau đó mài phẳng và đánh bóng để mảnh vỏ lấp lánh nằm liền với nền. Làng Chuôn Ngọ ở vùng Phú Xuyên cũ, phía nam Hà Nội, là làng được nhắc tới nhiều nhất khi nói về nghề này ở miền Bắc.
Bài này đi vào nghề: chọn vỏ ra sao, cưa lọng thế nào, vì sao phải đục lòng gỗ chính xác, nét chỉ khắc trên mảnh trai làm gì, và làng Chuôn Ngọ đã giữ nghề qua những đổi thay ra sao. Bài không bàn chuyện mua đồ khảm hay phân biệt xà cừ thật với giả; mục đích là để bạn thấy công sức nằm sau một bức tranh hay một chiếc tủ khảm.
Vỏ trai, vỏ ốc: chất liệu của ánh sáng
Chất liệu chính của nghề khảm là lớp xà cừ ở mặt trong của vỏ trai và nhiều loại ốc biển. Lớp này có cấu trúc nhiều tầng mỏng xếp chồng, khi ánh sáng chiếu vào sẽ phản xạ thành những sắc màu thay đổi theo góc nhìn: trắng bạc, hồng, xanh lam, vàng nhạt. Chính đặc tính ấy làm đồ khảm trông như phát sáng trên nền gỗ tối hay nền sơn đen.
Người làm nghề phân loại vỏ theo nguồn gốc, độ dày, màu sắc và độ óng. Vỏ trai nước ngọt cho màu trắng ngà, ít sắc; nhiều loại ốc biển như ốc xà cừ, ốc giác cho màu sặc sỡ hơn. Mỗi loại được dùng cho phần khác nhau của bức hình: mặt người cần màu sáng mịn, cánh chim, vảy cá cần màu óng ánh, mây nước cần sắc xanh.
Vỏ thô có mặt ngoài sần, phải được mài bỏ lớp vỏ ngoài và mài phẳng lớp xà cừ bên trong thành những miếng mỏng đều. Công đoạn này xưa làm bằng tay trên đá mài, rất tốn công; nay nhiều xưởng dùng máy mài nhưng vẫn phải chọn lựa bằng mắt.
Bụi vỏ khi mài và cưa là thứ người làm nghề phải cẩn trọng. Xưởng khảm cần thông thoáng, người thợ đeo khẩu trang và làm ẩm vỏ khi mài để bụi không bay.
Các công đoạn làm một món đồ khảm
Một món đồ khảm hoàn chỉnh đi qua nhiều tay thợ. Dưới đây là các bước chính theo cách làm thường được giới thiệu ở các làng khảm miền Bắc.
- Vẽ mẫu. Người thợ vẽ hình cần khảm lên giấy, xác định từng mảng sẽ dùng loại vỏ nào. Mẫu thường là hoa lá, chim muông, phong cảnh, tích truyện, chữ Hán cách điệu.
- Can mẫu lên vỏ. Hình từng mảng nhỏ được can hoặc dán lên miếng vỏ đã mài mỏng, chuẩn bị cho việc cắt.
- Cưa lọng. Dùng cưa lọng lưỡi rất mảnh để cắt theo nét vẽ. Đây là khâu cần tay vững và mắt tinh, vì vỏ giòn dễ vỡ, và mảnh cắt lệch sẽ không khớp với hình.
- Đục lòng gỗ. Mặt gỗ được vẽ lại hình, rồi dùng đục nhỏ đục những hốc có hình dạng và độ sâu đúng bằng các mảnh vỏ. Mảnh vỏ đặt vào phải vừa khít, không hở, không cộm.
- Gắn mảnh. Mảnh vỏ được gắn vào hốc bằng keo, xưa thường dùng hỗn hợp có sơn ta. Để khô chắc.
- Mài phẳng. Toàn bộ bề mặt được mài cho mảnh vỏ và mặt gỗ phẳng liền với nhau.
- Khắc nét chỉ. Trên những mảnh vỏ lớn, người thợ khắc các nét mảnh để thể hiện mắt, nếp áo, gân lá, lông chim, rồi lấp màu sẫm vào nét khắc cho nổi rõ.
- Hoàn thiện bề mặt. Đánh bóng, phủ lớp hoàn thiện lên gỗ hoặc sơn để bảo vệ cả mặt gỗ lẫn mảnh khảm.
Thứ tự trên cho thấy khảm trai thực chất là sự phối hợp của nhiều nghề: vẽ, mài, cưa, đục, chạm và hoàn thiện. Một người thợ giỏi toàn diện rất hiếm; phần lớn các xưởng chia việc cho người mạnh từng khâu.
Cưa lọng và đục lòng: hai khâu khó nhất
Cưa lọng là khâu người ngoài xem thấy kỳ lạ nhất. Người thợ ngồi với khung cưa lọng nhỏ, lưỡi cưa mảnh như sợi chỉ, tay trái giữ miếng vỏ bé chỉ bằng đầu ngón tay, tay phải kéo cưa lên xuống đều đặn, xoay miếng vỏ theo đường cong. Cắt một cánh hoa nhỏ đã mất thời gian; cắt cả một bức tranh nhiều nhân vật là việc của nhiều ngày.
Đục lòng gỗ là khâu quyết định độ khít. Hốc đục phải đúng hình dạng mảnh vỏ, sâu vừa bằng độ dày mảnh. Đục rộng thì mảnh lỏng, keo lộ ra thành viền; đục hẹp thì mảnh không vào hoặc vỡ khi ấn. Người thợ đục giỏi làm cho mảnh khảm nằm trong gỗ như mọc ra từ đó.
Hai khâu này đều phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tay và mắt. Máy móc như máy cắt, máy khắc hiện đại có thể hỗ trợ ở một số sản phẩm, nhưng với những bức tranh khảm tinh xảo, phần lớn việc vẫn làm tay. Đó cũng là lý do sản phẩm khảm thủ công tốn nhiều thời gian.
Nét chỉ khắc sau cùng là chỗ thể hiện cái hồn của bức khảm. Cùng một mảnh vỏ hình khuôn mặt, nét khắc mắt, mày, miệng của thợ giỏi làm nhân vật có thần thái, còn nét khắc vụng làm khuôn mặt đờ đẫn. Người trong nghề thường nhìn nét chỉ để đánh giá tay nghề.
Mẫu hình trên đồ khảm: từ hoa lá đến tích truyện
Mẫu hình của nghề khảm phần lớn lấy từ kho đề tài trang trí quen thuộc của mỹ thuật cổ truyền. Có bộ tứ quý với mai, lan, cúc, trúc; có tùng hạc, cò lúa, chim trên cành; có sen, cá chép, cảnh sông nước, đình làng; có những dải hoa văn hình học chạy quanh mép đồ. Những đề tài này vừa đẹp vừa dễ chia mảng để cắt vỏ.
Trên đồ thờ, người thợ hay dùng các hoa văn và chữ Hán cách điệu, như chữ thọ, chữ phúc, đặt giữa các vòng hoa lá. Khi khảm chữ, nét chữ phải được chia thành nhiều mảnh nhỏ mà vẫn liền mạch, đòi hỏi người vẽ mẫu hiểu cấu trúc chữ. Đây là một trong những phần khó của nghề.
Tranh khảm lớn đôi khi kể những tích truyện, cảnh sinh hoạt hay phong cảnh. Mỗi nhân vật phải được chia mảng hợp lý: mặt, tay, áo, giày, mỗi phần một loại vỏ, cộng với nét chỉ khắc để tạo chiều sâu. Người vẽ mẫu phải tính trước màu của từng loại vỏ để bức tranh không loè loẹt mà vẫn có điểm nhấn.
Ngày nay, nhiều thợ trẻ thử những mẫu hình hiện đại hơn như hoạ tiết tối giản, phong cảnh đô thị, hình học tự do. Việc thay đổi mẫu không làm mất nghề, miễn là kỹ thuật cắt, đục, gắn và mài vẫn được giữ đúng.
Khảm trên gỗ, khảm trên sơn và các tên gọi
Nghề khảm có nhiều biến thể, và tên gọi khác nhau giữa các vùng. Bảng dưới tóm tắt những cách gọi thường gặp.
| Cách làm | Nền | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Khảm trên gỗ | Gỗ tự nhiên, thường gỗ màu sẫm | Đục hốc vào gỗ, gắn mảnh vỏ, mài phẳng, phủ bảo vệ |
| Khảm trên sơn | Mặt đồ sơn ta, thường nền then đen | Gắn mảnh vỏ khi làm các lớp sơn, phủ sơn rồi mài lộ mảnh |
| Cẩn xà cừ | Gỗ hoặc sơn | Cách gọi phổ biến ở miền Trung và miền Nam cho cùng nghề gắn vỏ ốc |
| Khảm chỉ | Gỗ | Gắn những dải vỏ mảnh làm đường viền, hoa văn hình học |
| Khảm tranh | Tấm gỗ phẳng hoặc tấm sơn | Cả bức tranh phong cảnh, tích truyện bằng vỏ trai ốc |
Những tên gọi trên đôi khi chồng lấn nhau. Khi trò chuyện với người làm nghề, bạn nên hỏi cụ thể họ làm trên nền gì và gắn mảnh vào lúc nào, sẽ hiểu chính xác hơn là chỉ dựa vào tên.
Làng Chuôn Ngọ và chặng đường giữ nghề
Chuôn Ngọ là làng ở vùng Phú Xuyên cũ, phía nam Hà Nội, nơi nghề khảm trai được truyền qua nhiều đời. Làng có truyền thuyết về người truyền nghề và có tục tưởng nhớ tổ nghề, nhưng các bản kể khác nhau nên bài không nêu chi tiết. Điều được nhiều nguồn ghi nhận là thợ khảm Chuôn Ngọ từng đi làm ở nhiều nơi, mang nghề tới các phố nghề của Thăng Long xưa và các vùng khác.
Sản phẩm của làng trải dài từ đồ thờ như hoành phi, câu đối, hộp đựng, tới đồ nội thất như tủ, sập, bàn ghế, và những bức tranh khảm treo tường. Trong thời kỳ đồ gỗ khảm được ưa chuộng, làng rất nhộn nhịp. Khi thị hiếu thay đổi và hàng làm nhanh, giá rẻ xuất hiện nhiều, nghề khảm tinh xảo gặp khó khăn.
Ngày nay, làng vẫn có những hộ giữ nghề làm tranh khảm, đồ thờ, đồ mỹ nghệ theo cách truyền thống, bên cạnh những hộ làm đồ thông dụng. Một số thợ trẻ tìm cách kết hợp khảm trai với thiết kế hiện đại như trang sức, phụ kiện, đồ trang trí nhỏ để mở rộng thị trường.
Giữ nghề khảm không chỉ là giữ kỹ thuật cưa, đục, mà còn là giữ con mắt chọn vỏ, phối màu và vẽ mẫu. Những kỹ năng ấy cần thời gian dài để học, và người thầy thường là người trong gia đình hoặc trong làng.
Giữ gìn đồ khảm và tôn trọng người làm
Tránh nắng gắt và độ ẩm thay đổi đột ngột. Gỗ co giãn theo nhiệt độ và độ ẩm, còn vỏ trai thì không, nên đồ khảm để chỗ nắng chiếu hay sát điều hoà dễ bị bong mảnh. Đặt đồ ở nơi khô thoáng, ổn định là cách giữ đơn giản nhất.
Lau nhẹ, không dùng hoá chất mạnh. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô. Chất tẩy mạnh có thể làm mờ lớp xà cừ và hỏng lớp phủ bảo vệ.
Mảnh bong thì giữ lại. Nếu có mảnh khảm bị bong, nên giữ mảnh đó và nhờ thợ có tay nghề gắn lại. Tự dán bằng keo thông thường thường để lại vết và khó sửa về sau.
Tôn trọng thời gian làm. Một bức khảm tinh xảo có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng. Hiểu điều đó giúp người xem trân trọng sản phẩm thủ công hơn và hiểu vì sao nó khác hàng làm nhanh.
Hỏi trước khi chụp ảnh trong xưởng. Một số mẫu là công sức sáng tạo riêng của người thợ. Hỏi trước khi chụp và không đăng mẫu khi chưa được phép là cách tôn trọng người làm.
Câu hỏi thường gặp
Khảm trai là gì?
Khảm trai là nghề cắt vỏ trai, vỏ ốc thành những mảnh nhỏ theo hình vẽ, gắn vào những hốc đã đục sẵn trên mặt gỗ hoặc mặt sơn, rồi mài phẳng và đánh bóng. Lớp xà cừ của vỏ phản xạ ánh sáng thành nhiều sắc màu, tạo vẻ lấp lánh trên nền tối.
Làng Chuôn Ngọ ở đâu?
Làng Chuôn Ngọ nằm ở vùng Phú Xuyên cũ, phía nam Hà Nội. Đây là làng được nhắc tới nhiều nhất khi nói về nghề khảm trai ở miền Bắc, với sản phẩm từ đồ thờ, đồ nội thất tới tranh khảm treo tường.
Cưa lọng trong nghề khảm dùng để làm gì?
Cưa lọng có lưỡi rất mảnh, dùng để cắt miếng vỏ trai ốc theo đúng nét vẽ của từng mảng hình. Vỏ giòn và nhỏ nên người thợ phải giữ tay vững, xoay miếng vỏ theo đường cong. Mảnh cắt lệch sẽ không khớp với hốc đục trên gỗ.
Nét chỉ trên mảnh khảm là gì?
Nét chỉ là những đường khắc mảnh trên mặt mảnh vỏ để thể hiện mắt, nếp áo, gân lá, lông chim, sau đó được lấp màu sẫm cho nổi rõ. Nét chỉ làm cho hình khảm có chiều sâu và thần thái, và là chỗ người trong nghề nhìn để đánh giá tay thợ.
Khảm và cẩn khác nhau không?
Về cơ bản, khảm và cẩn đều chỉ việc gắn mảnh vỏ trai ốc vào nền gỗ hoặc nền sơn. Khảm là cách gọi quen ở miền Bắc, còn cẩn xà cừ là cách gọi phổ biến ở miền Trung và miền Nam. Kỹ thuật cụ thể tuỳ từng xưởng.
Đồ khảm bị bong mảnh thì làm thế nào?
Bạn nên giữ lại mảnh bị bong và nhờ thợ có tay nghề gắn lại. Không nên tự dán bằng keo thông thường vì dễ để lại vết và khó sửa sau này. Để đồ khảm ở nơi khô thoáng, tránh nắng gắt giúp hạn chế bong mảnh.